სახელშეკრულებო დავები საქართველოში სამოქალაქო კოდექსის პასუხისმგებლობის ნორმებზე აგებული სარჩელებია: მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორი ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს — როგორც ფაქტობრივად დამდგარი დანაკლისის, ისე მიუღებელი შემოსავლისთვის. კოდექსი ზუსტად განსაზღვრავს, როდის შეიძლება მოთხოვნა, როგორ ხდება ვადის გადაცილების შემთხვევაში დამატებითი ვადის დანიშვნა და რა შემთხვევაში გადაიხდის ვალდებულება ფულად. ქვემოთ ვხსნით ეს წესებს კოდექსის 394-ე, 404-ე, 409-ე, 410-ე და 411-ე მუხლებით.
ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა დარღვევისას
394-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მოვალის მიერ ვალდებულების დარღვევისას კრედიტორს შეუძლია მოითხოვოს ამით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს წესი არ მოქმედებს მაშინ, როცა მოვალეს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა ვალდებულების დარღვევისთვის — ჯერ პასუხისმგებლობის საფუძველი დგება, შემდეგ მოთხოვნა.
იმავე მუხლის მეორე ნაწილი ვადის გადაცილების რეჟიმს აწესრიგებს: კრედიტორს შეუძლია დაუნიშნოს მოვალეს შესრულებისათვის აუცილებელი დრო, და თუ მოვალე ამ დროშიც არ შეასრულებს, კრედიტორს უფლება აქვს შესრულების ნაცვლად ზიანის ანაზღაურება მოითხოვოს. მესამე ნაწილით დამატებითი ვადა არ არის საჭირო, თუ აშკარაა, რომ მას შედეგი არ მოჰყვება, ან როცა არსებობს განსაკუთრებული გარემოებები, რომლებიც ორივე მხარის ინტერესების გათვალისწინებით ამართლებენ მოთხოვნის დაუყოვნებლივ გამოყენებას.
მოთხოვნის აგებულება ამ ნორმებზე სამსაფეხიანია: პირველი — ვალდებულების არსებობა და მისი დარღვევა; მეორე — პასუხისმგებლობის წყარო მოვალის მხარეს; მესამე — ზიანის დადგენა მისი ორივე შემადგენელით. სანამ მოთხოვნა წარდგენდება, თითოეული საფეხი უნდა იყოს დასაბუთებული: ხელშეკრულებით დადგენილი ვალდებულება, მისი შეუსრულებლობის ან ნაკლიანი შესრულების ფაქტი და ის ზიანი, რომელიც ამ დარღვევას სწორედ ამ ხელშეკრულებით უკავშირდება.
პრაქტიკულად სწორედ მესამე საფეხი გადაწყვეტილების მომცემია: კრედიტორმა უნდა აჩვენოს, თუ რა შემოსავალს მიიღებდა ჯეროვანი შესრულების შემთხვევაში და რამდენად იყო ეს შემოსავალი რეალური; მიუღებელი შემოსავლის გაანგარიშება ვარაუდზე კი არა, გონივრულ პროგნოზზე უნდა დაიყრდნოს.
ვადის გადაცილების ნორმა ვალდებულების დარღვევის ორმხრივი ხელშეკრულების დროს შესახებ თავის ფარგლებშია თავსდება, ამიტომ დაგვიანებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურების მოთხოვნა დამოუკიდებელი საფუძველია და დამატებითი ვადის მექანიზმთან ერთად მუშაობს: კრედიტორი ჯერ ნიშნავს მოვალეს შესრულებისათვის აუცილებელ დროს, ხოლო მისი გადაცილების შემდეგ შესრულების ნაცვლად ზიანის ანაზღაურებას ითხოვს. ხოლო 410-ე მუხლით დაშვებული წინასწარი უარი დავამდე ხელშეკრულების გადახედვისას პირველ ადგილზე შემოწმდება — მხოლოდ კანონი თუ მხარეთა შეთანხმება აცილებს კრედიტორს ანაზღაურების უფლებას.
ვადის გადაცილებით გამოწვეული ზიანი
404-ე მუხლი ცალკე აყალიბებს დაგვიანების შემთხვევას: კრედიტორს უფლება აქვს მოითხოვოს ვადის გადაცილებით გამოწვეული ზიანის ანაზღაურება. ეს ნორმა იმ შემთხვევებს აანაზღაურებს, როცა შესრულება საერთოდ კი არ იშლება, მაგრამ დროებით გადაიწევს — სწორედ ამ დროებით გადაწევამ რომ მიაყენოს კრედიტორს ზიანი.