საოჯახო მედიაცია იმ დავების ურთიერთშეთანხმებით მოგვარების ფორმაა, რომლებიც ოჯახურ ურთიერთობებში წარმოიშობა — ცხოვრების წესის, შვილთან ურთიერთობის, შენახვის ან ქონებრივი საკითხების გამო. საქართველოში ეს პროცესი „მედიაციის შესახებ“ კანონით რეგულირება: მუხლი 1 განსაზღვრავს კანონის მოქმედების სფეროს, მუხლი 2 — ძირითად ცნებებს, ხოლო მუხლი 3 — იმ პრინციპებს, რომლებზედაც მედიაცია იდგას. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს ეს სამი ფუნდამენტი საოჯახო დავის კონტექსტში და რა უნდა იცოდეს ოჯახის წევრებმა პროცესის დაწყებამდე.
კანონის მოქმედების სფერო და სახეები (მუხლი 1)
„მედიაციის შესახებ“ კანონი შეიქმნა დავის ალტერნატიული გზით გადაწყვეტის წახალისების მიზნით და განსაზღვრავს მედიაციის წარმართვის პრინციპებს, მედიატორთა პროფესიული გაერთიანების ორგანიზებისა და საქმიანობის წესებს, მედიატორის უფლებამოსილებებს და საერთაშორისო სამედიაციო მორიგების ცნობისა და აღსრულების წესებს. კანონის მოქმედება ვრცელდება მედიაციის თაობაზე შეთანხმების საფუძველზე წარმართულ კერძო მედიაციაზე, აგრეთვე სასამართლო მედიაციაზე, რომელიც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსითაა განსაზღვრული. ამასთან, კანონი სპეციალურ გამონაკლისებსაც შეიცავს: მისი მოქმედება არ ვრცელდება სანოტარო მედიაციაზე, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსით გათვალისწინებულ მედიაციაზე და შრომის კოდექსით გათვალისწინებულ კოლექტიური დავის მედიაციაზე. ოჯახური დავისთვის ეს ნიშნავს, რომ მოქმედებს მედიაციის ზოგადი რეჟიმი: კერძო მედიაცია მხარეთა შეთანხმებით იწყება, ხოლო სასამართლო მედიაცია მიდის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით — სარჩელის სასამართლოში წარდგენის შემდეგ, სასამართლოს მიერ საქმის მედიატორისათვის გადაცემის შემთხვევაში.
ძირითადი ცნებები — ვინ ვინ არის მედიაციაში (მუხლი 2)
მუხლი 2 განსაზღვრავს პროცესის მონაწილეთა წრეს. მედიაცია არის პროცესი, მისი სახელწოდების მიუხედავად, რომლის საშუალებითაც ორი ან რამდენიმე მხარე მედიატორის დახმარებით ცდილობს დავის ურთიერთშეთანხმებით დასრულებას — განურჩევლად იმისა, დაიწყო ის მხარეთა ინიციატივით თუ კანონით გათვალისწინებული საფუძვლით. კერძო მედიაცია ხორციელდება მხარეთა ინიციატივით, მედიაციის თაობაზე შეთანხმების საფუძველზე, სასამართლოს მიერ საქმის გადაცემის გარეშე; სასამართლო მედიაცია — სარჩელის სასამართლოში წარდგენის შემდეგ, სასამართლოს მიერ საქმის მედიატორისათვის გადაცემის შემთხვევაში. მედიაციის მონაწილეები არიან მედიატორი, მხარეები, მხარეთა წარმომადგენლები და მესამე პირი; მხარე კი შეიძლება იყოს როგორც ფიზიკური, ისე იურიდიული პირი, აგრეთვე იურიდიული პირის სტატუსის არმქონე ორგანიზაცია. მესამე პირი არის პირი, რომელიც მხარე არ არის და პროცესში მედიაციის თაობაზე შეთანხმებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში მონაწილეობს; მედიაციის თაობაზე შეთანხმება კი მხარეთა წერილობითი შეთანხმებაა მედიაციისთვის მიმართვის თაობაზე, დავის წარმოშობის შემთხვევაში. მედიატორია მედიატორთა ერთიან რეესტრში რეგისტრირებული ფიზიკური პირი, რომელიც თანახმაა წარმართოს მედიაცია — სტატუსისა და არჩევის წესის მიუხედავად. რეესტრს საქართველოს მედიატორთა ასოციაცია წარმართავს — ეს კანონის საფუძველზე შექმნილი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია, ხოლო ერთიანი რეესტრი ასოციაციის წევრთა საერთო სიას წარმოადგენს. პროცესის შედეგი ფიქსირდება სამედიაციო მორიგებაში — წერილობით დოკუმენტში, რომლის შესრულება სავალდებულოა.