საოჯახო მედიაცია იმ დავების ურთიერთშეთანხმებით მოგვარების ფორმაა, რომლებიც ოჯახურ ურთიერთობებში წარმოიშობა — ცხოვრების წესის, შვილთან ურთიერთობის, შენახვის ან ქონებრივი საკითხების გამო. საქართველოში ეს პროცესი „მედიაციის შესახებ“ კანონით რეგულირება: მუხლი 1 განსაზღვრავს კანონის მოქმედების სფეროს, მუხლი 2 — ძირითად ცნებებს, ხოლო მუხლი 3 — იმ პრინციპებს, რომლებზედაც მედიაცია იდგას. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს ეს სამი ფუნდამენტი საოჯახო დავის კონტექსტში და რა უნდა იცოდეს ოჯახის წევრებმა პროცესის დაწყებამდე.
კანონის მოქმედების სფერო და სახეები (მუხლი 1)
„მედიაციის შესახებ“ კანონი შეიქმნა დავის ალტერნატიული გზით გადაწყვეტის წახალისების მიზნით და განსაზღვრავს მედიაციის წარმართვის პრინციპებს, მედიატორთა პროფესიული გაერთიანების ორგანიზებისა და საქმიანობის წესებს, მედიატორის უფლებამოსილებებს და საერთაშორისო სამედიაციო მორიგების ცნობისა და აღსრულების წესებს. კანონის მოქმედება ვრცელდება მედიაციის თაობაზე შეთანხმების საფუძველზე წარმართულ კერძო მედიაციაზე, აგრეთვე სასამართლო მედიაციაზე, რომელიც სამოქალაქო საპროცესო კოდექსითაა განსაზღვრული. ამასთან, კანონი სპეციალურ გამონაკლისებსაც შეიცავს: მისი მოქმედება არ ვრცელდება სანოტარო მედიაციაზე, არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების კოდექსით გათვალისწინებულ მედიაციაზე და შრომის კოდექსით გათვალისწინებულ კოლექტიური დავის მედიაციაზე. ოჯახური დავისთვის ეს ნიშნავს, რომ მოქმედებს მედიაციის ზოგადი რეჟიმი: კერძო მედიაცია მხარეთა შეთანხმებით იწყება, ხოლო სასამართლო მედიაცია მიდის სამოქალაქო საპროცესო კოდექსით დადგენილი წესით — სარჩელის სასამართლოში წარდგენის შემდეგ, სასამართლოს მიერ საქმის მედიატორისათვის გადაცემის შემთხვევაში.
ძირითადი ცნებები — ვინ ვინ არის მედიაციაში (მუხლი 2)
მუხლი 2 განსაზღვრავს პროცესის მონაწილეთა წრეს. მედიაცია არის პროცესი, მისი სახელწოდების მიუხედავად, რომლის საშუალებითაც ორი ან რამდენიმე მხარე მედიატორის დახმარებით ცდილობს დავის ურთიერთშეთანხმებით დასრულებას — განურჩევლად იმისა, დაიწყო ის მხარეთა ინიციატივით თუ კანონით გათვალისწინებული საფუძვლით. კერძო მედიაცია ხორციელდება მხარეთა ინიციატივით, მედიაციის თაობაზე შეთანხმების საფუძველზე, სასამართლოს მიერ საქმის გადაცემის გარეშე; სასამართლო მედიაცია — სარჩელის სასამართლოში წარდგენის შემდეგ, სასამართლოს მიერ საქმის მედიატორისათვის გადაცემის შემთხვევაში. მედიაციის მონაწილეები არიან მედიატორი, მხარეები, მხარეთა წარმომადგენლები და მესამე პირი; მხარე კი შეიძლება იყოს როგორც ფიზიკური, ისე იურიდიული პირი, აგრეთვე იურიდიული პირის სტატუსის არმქონე ორგანიზაცია. მესამე პირი არის პირი, რომელიც მხარე არ არის და პროცესში მედიაციის თაობაზე შეთანხმებით ან კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში მონაწილეობს; მედიაციის თაობაზე შეთანხმება კი მხარეთა წერილობითი შეთანხმებაა მედიაციისთვის მიმართვის თაობაზე, დავის წარმოშობის შემთხვევაში. მედიატორია მედიატორთა ერთიან რეესტრში რეგისტრირებული ფიზიკური პირი, რომელიც თანახმაა წარმართოს მედიაცია — სტატუსისა და არჩევის წესის მიუხედავად. რეესტრს საქართველოს მედიატორთა ასოციაცია წარმართავს — ეს კანონის საფუძველზე შექმნილი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია, ხოლო ერთიანი რეესტრი ასოციაციის წევრთა საერთო სიას წარმოადგენს. პროცესის შედეგი ფიქსირდება სამედიაციო მორიგებაში — წერილობით დოკუმენტში, რომლის შესრულება სავალდებულოა.
პრინციპები, რომლებზეც ოჯახური მედიაცია დგას (მუხლი 3)
მუხლი 3 ჩამოთვლის პრინციპებს: მხარეთა ნებაყოფლობითობა (გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა), თვითგამორკვევა, კეთილსინდისიერება და თანასწორობა, კონფიდენციალურობის დაცვა, მედიატორის დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა. ოჯახური დავისთვის ეს პრინციპები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: ნებაყოფლობითობა ნიშნავს, რომ მხარე პროცესში მონაწილეობას საკუთარი გადაწყვეტილებით იწყებს; თვითგამორკვევა — რომ შეთანხმების პირობებს თავად მხარეებ აყალიბებენ და არა მედიატორი ან სასამართლო; თანასწორობა კი — რომ მოლაპარაკებითი პოზიციები დისბალანსს არ უნდა ეფუძნებოდეს. კანონი ასევე ადგენს: პროცესის მიმდინარეობისას წარმოშობილი ის საკითხები, რომლებიც კანონით არ არის მოწესრიგებული, სწორედ ამ პრინციპების საფუძველზე უნდა გადაწყდეს.
ოჯახური დავის პრაქტიკაში ამ პრინციპთა კონკრეტული წონა სწრაფად ჩანს: მაგალითად, კონფიდენციალურობა მხარეებს პროცესში ნათქვამის გარეთ გატანის ეჭვისგან იცავს და ღია საუბრის საშუალებას აძლევს; მედიატორის დამოუკიდებლობა და მიუკერძოებლობა კი იმას ნიშნავს, რომ მედიატორი არც ერთი მხარის ადვოკატი არ არის და გადაწყვეტილებას არ კრავს. ამიტომ, მედიატორის არჩევისას და პროცესის დაგეგმვისას, სწორედ ამ გარანტიებზე უნდა მიაქციოთ ყურადღება — კანონი მათ შესრულებას პროცესის ყველა მონაწილისგან ითხოვს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ უპასუხებთ საოჯახო მედიაციასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
ვინ შეიძლება იყოს საოჯახო დავის მედიაციის მხარე?
ფიზიკური პირი, იურიდიული პირი ან ორგანიზაცია, რომელიც იურიდიული პირი არ არის — ყველა, ვინც მეორე მხარესთან დავის ურთიერთშეთანხმებით დასრულების მიზნით მონაწილეობს პროცესში. ოჯახურ დავაში ეს უპირატესად ოჯახის წევრები არიან.
რა განსხვავებაა კერძო და სასამართლო მედიაციას შორის?
კერძო მედიაცია მხარეთა ინიციატივით, მედიაციის თაობაზე შეთანხმების საფუძველზე მიდის სასამართლოს მონაწილეობის გარეშე; სასამართლო მედიაცია — სარჩელის წარდგენის შემდეგ, სასამართლოს მიერ საქმის მედიატორისათვის გადაცემით.
არის თუ არა სამედიაციო მორიგება სავალდებულო?
დიახ. სამედიაციო მორიგება არის დავის ურთიერთშეთანხმებით დასრულების შესახებ წერილობითი დოკუმენტი, რომლის შესრულება სავალდებულოა.
განსაზღვრავს თუ არა კანონი სპეციალურ ოჯახურ წესებს?
არა — კანონი საოჯახო დავისთვის ცალკე თავს არ შეიცავს; გამოიყენება მედიაციის ზოგადი ცნებები და პრინციპები, ხოლო სასამართლო მედიაციაზე გადაგზავნის კატეგორიები საპროცესო კანონმდებლობით დგინდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ოჯახებს ეხმარება მედიაციის სწორად დაწყებაში: განვმარტავთ კერძო და სასამართლო მედიაციის განსხვავებას, გეხმარებით მედიაციის თაობაზე შეთანხმების შედგენაში, ვამზადებთ მოლაპარაკებით პოზიციებს და ვზრუნავთ, რომ პროცესი პრინციპებს — თანასწორობასა და კონფიდენციალურობას — არ დაარღვევდეს. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის — განვიხილავთ თქვენს ვითარებას და დაგეხმარებით დავის მშვიდობიან დასრულებაში.