ფრანჩაიზი საერთაშორისო საგანმანათლებლო ბიზნესში პოპულარული ფორმატია, მაგრამ საქართველოში მისი სამართლებრივი გაშუქება ერთი მნიშვნელოვანი დათქმით იწყება: სამოქალაქო კოდექსში ფრანჩაიზის ცალკე ინსტიტუტი არ არსებობს. ეს არ ნიშნავს, რომ ფრანჩაიზის ხელშეკრულება დაუდებელია — იგი არაწესრიგებულ (უსახელო) ხელშეკრულებად იგება ზოგადი სახელშეკრულებო მექანიზმებით, და სწორედ ამ მექანიზმების ცოდნა წყვეტს, რამდენად დაცული იქნება მხარეთა ინტერესი. ამ გვერდზე ვხსნით, რომელი ნორმები ატარებს საგანმანათლებლო ფრანჩაიზის ხელშეკრულებას ქართულ სამართალში და სად არის ის ზღვრები, რომლებიც სხვა იურისდიქციების კლიენტებს ხშირად გასჭვრეტიათ.
ფრანჩაიზი, როგორც არაწესრიგებული ხელშეკრულება
სამოქალაქო კოდექსის ხელშეკრულების თავისუფლების ნორმა ამ საკითხის საფუძველია: კერძო სამართლის სუბიექტებს შეუძლიათ კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და განსაზღვრონ ამ ხელშეკრულებათა შინაარსი. მათ შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, მაგრამ არ ეწინააღმდეგება მას. სწორედ ამ ნორმაზე დგას ფრანჩაიზი: ბრენდის, მეთოდოლოგიისა და საგანმანათლებლო პროდუქტის გამოყენების უფლების მიწოდება ხელშეკრულებით ფორმდება, რადგან კანონი ასეთ ფორმას არ კრძალავს. ამასთან, იმავე ნორმაში ერთი მნიშვნელოვანი დათქმაა: თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დაცვისთვის ხელშეკრულების ნამდვილობა სახელმწიფოს ნებართვაზეა დამოკიდებული, ეს ცალკე კანონით უნდა იყოს მოწესრიგებული — ანუ არსებითი ლიცენზირების მოთხოვნა მხოლოდ სპეციალური კანონით შეიძლება დგეს.
დომინირებული მხარის შეზღუდვა და მომხმარებლის დაცვა
ფრანჩაიზს ხშირად ძლიერი ბრენდის მქონე მხარე გასცემს, და სწორედ ამიტომ მნიშვნელოვანია კოდექსის შეზღუდვა: თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს უკავია დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე, საქმიანობის ამ სფეროში მას ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება, და მას არ შეუძლია კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ შესთავაზოს ხელშეკრულების არათანაბარი პირობები. დამცავი ნორმა მოქმედებს მომხმარებლის მიმართებაშიც: იმ პირებს, რომლებიც არასამეწარმეო მიზნებისთვის ან საარსებო მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად იძენენ ან სარგებლობენ ქონებითა და მომსახურებით, დაუსაბუთებლად არ შეიძლება ეთქვათ უარი ხელშეკრულების დადებაზე, თუკი მეორე მხარე მოქმედებს სამეწარმეო საქმიანობის ფარგლებში. ფრანჩაიზის პირობების მოლაპარაკებისას ეს ნორმები იმ ბალანსს ქმნის, რომელიც სხვაგან სპეციალური ფრანჩაიზული კანონმდებლობითაა უზრუნველყოფილი.