რა არის ბირთვული რეგულაციების რეალური სახე საქართველოში
საქართველო ატომური ელექტროსადგურებს არ მართავს და ბირთვული ენერგეტიკის სფეროში საქმიანობასაც არ აწარმოებს; ამიტომ ბირთვული რეგულაციები ქვეყანაში პრაქტიკულად ნიშნავს რადიაციული უსაფრთხოების სალიცენზიო-სანებართვო რეჟიმს — იმ ინსტრუმენტებს, რომლებიც „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონშია განთავსებული. ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების დეტალური წესები ცალკე საკანონმდებლო აქტით რეგულირდება, თუმცა ამ გვერდის სამართლებრივი საფუძველი სწორედ ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ კანონის ის ნორმებია, რომლებიც განსაზღვრავს შესაბამის ლიცენზიასა და ნებართვებს. ეს მიდგომა გვაძლევს ზუსტ სურათს: რაც ქვეყანაში რეალურად არსებობს, არის ავტორიზაციის სამი დონე — საქმიანობის ლიცენზია, მასალებთან დაკავშირებული ნებართვები და ობიექტების მშენებლობის ნებართვა.
ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის ლიცენზია
ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ კანონის მე-6 მუხლი ჩამოთვლის საქმიანობის ლიცენზიების სახეებს, და მათ შორის მე-3 პუნქტია ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის ლიცენზია. ეს არის საბაზისო ავტორიზაცია ყველა იმ პირისთვის, რომელიც რადიოაქტიურ ნივთიერებებთან ან ბირთვულ ტექნოლოგიებთან მუშაობს — მედიცინიდან მრეწველობამდე. ლიცენზია საქმიანობის კანონიერი განხორციელების საფუძველია და მის გარეშე ასეთი საქმიანობა დაუშვებელია.
რადიოაქტიურ მასალასთან დაკავშირებული ნებართვები
კანონის მე-24 მუხლის ნებართვათა ნუსხაში რადიოაქტიურ მასალებს ეთმობა რამდენიმე პუნქტი. გათვალისწინებულია რადიოაქტიური მასალის ქვეყნის შიგნით შეძენა — ამ ოპერაციასაც საკუთარი პოზიცია უკავია ნუსხაში. ცალკე პუნქტი ეხება რადიოაქტიური მასალის იმპორტს, ექსპორტს, ტრანზიტს, რადიოაქტიური მასალის მწარმოებელთან დაბრუნებას, აგრეთვე ბირთვული ტექნოლოგიების ან ნოუ-ჰაუს იმპორტსა და ექსპორტს. დამატებით განსაზღვრულია რადიოაქტიური ნარჩენების ექსპორტის ნებართვაც — ნარჩენების გატანა საზღვარს გარეთ ცალკე ავტორიზაციას საჭიროებს.
ამ პუნქტების აზრი ის არის, რომ რადიოაქტიური მასალის საერთაშორისო მიმოქცევა — შემოტანა, გატანა, ტრანზიტი, მწარმოებელთან დაბრუნება — და ბირთვული ტექნოლოგიური ცოდნის გადაადგილებაც კი სახელმწიფო კონტროლის ქვეშ დგას. კომპანიისთვის, რომელიც ასეთ მასალებთან მუშაობს, ეს ნიშნავს, რომ საქმიანობის ლიცენზია ერთადერთი საჭირო დოკუმენტი არ არის: ყოველი საზღვარგარეთული ოპერაცია ცალკე ნებართვით უნდა იყოს დაფარული.
ლიცენზიათა ნუსხის სტრუქტურა თავად კანონში ცალკე აზრს ატარებს. ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის ლიცენზია განვრცელებას პოულობს საქმიანობაზე ზოგადად, ხოლო ნებართვები ოპერაციებზე — ამიტომ პრაქტიკაში ისინი ერთმანეთს ავსებენ და არა მოცილდებიან. ორგანიზაცია, რომელიც რადიოაქტიულ მასალას იძენს ქვეყნის შიგნით, ვერ დაიკმაყოფილებს მხოლოდ საქმიანობის ლიცენზიით — შეძენა ნებართვათა ნუსხაში ცალკე პოზიციადაა მოცემული. იგივე ლოგიკა ვრცელდება ყოველ საზღვარგარეთულ ოპერაციაზე: იმპორტი, ექსპორტი, ტრანზიტი და მწარმოებელთან დაბრუნება ერთი ნებართვით არ იფარება.
რადიაციული და ბირთვული ობიექტების მშენებლობა
მშენებლობის ნებართვების ბლოკში კანონი განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს რადიაციულ და ბირთვულ ობიექტებს. ზოგადი მშენებლობის ნებართვა გამოიყენება გარდა განსაკუთრებული მნიშვნელობის, რადიაციული ან ბირთვული ობიექტების მშენებლობისა; განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტების მშენებლობის ნებართვა თავის მხრივ არ ვრცელდება რადიაციულ ან ბირთვულ ობიექტებზე. მათთვის კანონი განსაზღვრავს ცალკე, სპეციალურ სახეს — რადიაციული ან ბირთვული ობიექტების მშენებლობის ნებართვას. ასეთი სტრუქტურული გამიჯვნა აშკარად აჩვენებს, რომ ამ კატეგორიის ობიექტები ყველაზე მაღალი სალიცენზიო მოთხოვნების ობიექტია.
რადიოფარმპრეპარატების იმპორტის განსაკუთრებული წესი
სამედიცინო სფეროსთვის მნიშვნელოვანია კანონის მე-38⁴ მუხლი: რადიოაქტიური ნივთიერებების სამედიცინო მიზნით გამოყენებისთვის ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის ავტორიზაციის მქონე პირის მიერ სამედიცინო დანიშნულებით რადიოფარმპრეპარატების იმპორტისას გაიცემა მხოლოდ მე-24 მუხლის მე-10 პუნქტით გათვალისწინებული ნებართვა 1 წლის ვადით. ეს განსაკუთრებული წესი ერთდროულად ორ მოთხოვნას ასახელებს: იმპორტერს უკვე უნდა ჰქონდეს ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის ავტორიზაცია სამედიცინო მიზნით, და მისი იმპორტის ნებართვა მკაცრად შეზღუდული ვადით — 1 წელიწადით — გაიცემა, რაც პერიოდულ განახლებას განაპირობებს.
რადიოფარმპრეპარატების წესი კარგად ასახავს ამ რეჟიმის ზოგად ლოგიკას: კანონი აქ ცალსახად აკავშირებს პირის ავტორიზაციას სამედიცინო მიზნით და იმპორტის ნებართვას. ერთი მეორის გარეშე არ არსებობს — და ვადის განზღვრა ნიშნავს, რომ სახელმწიფო პერიოდულად ხელახლა ამოწმებს იმ პირობებს, რომლებზედაც ნებართვა გაიცა. სამედიცინო დაწესებულებისთვის ეს ნიშნავს წლიურ დოკუმენტურ ციკლს, რომლის განმავლობაშიც იმპორტის ნებართვის განახლება უნდა დაიგეგმოს წინასწარ.
როგორ დაიგეგმოს შესაბამისობა ამ რეჟიმში
ბირთვულ-რადიაციულ რეჟიმში მომუშავე ორგანიზაციისთვის შესაბამისობის გეგმა სამ ფენად ჩაიწერება. პირველი — საქმიანობის ლიცენზია როგორც საფუძველი. მეორე — ოპერაციული ნებართვები: ქვეყნის შიგნით შეძენა, იმპორტი, ექსპორტი, ტრანზიტი, მწარმოებელთან დაბრუნება, ნარჩენების ექსპორტი და ტექნოლოგიების/ნოუ-ჰაუს გადაადგილება. მესამე — საკუთრივ ინფრასტრუქტურა: ახალი ობიექტის აშენებისას საჭიროა რადიაციული ან ბირთვული ობიექტის მშენებლობის ცალკე ნებართვა, და არა ზოგადი მშენებლობის ან განსაკუთრებული მნიშვნელობის ობიექტის ნებართვა. სამედიცინო პროფილის ორგანიზაციებმა კი დამატებით უნდა გაითვალისწინონ რადიოფარმპრეპარატების იმპორტის წლიური ციკლი.
საქართველოს კონტექსტში, სადაც ატომური ენერგეტიკა არ არსებობს, ეს რეჟიმი ძირითადად სწორედ ასეთ პრაქტიკულ სიტუაციებს ემსახურება: სამედიცინო დიაგნოსტიკას, რადიოფარმპრეპარატების მიმოქცევას, სამრეწველო წყაროებს და რადიოაქტიური ნარჩენების მართვას. სწორად აგებული შესაბამისობის სისტემა აქ ნიშნავს დოკუმენტების ვადების მუდმივ კონტროლს და ყოველი ახალი ოპერაციის წინასწარ კვალიფიკაციას.