ჭარბტენიანი ტერიტორიების სამართლებრივი სტატუსი
ჭარბტენიანი ტერიტორიები ქართულ გარემოსდაცვით კანონმდებლობაში ჯერ ერთი, გარემოს შემადგენელ ელემენტად არის აღიარებული: კანონის ცნებათა განმარტებანი გარემოს ინფორმაციის ჩამონათვალში, ჰაერთან, ატმოსფეროსთან, წყალთან, ნიადაგთან, მიწასთან და ლანდშაფტთან ერთად, ჭაობს, სანაპირო ზოლსა და საზღვაო ტერიტორიას ასახელებს. ეს მარტივი ჩამონათვალი დიდ სამართლებრივ ტვირთს ატარებს: რაც გარემოს შემადგენელი ელემენტია, ის სახელმწიფოს ინფორმაციულ და დაცვით ინტერესს ექვემდებარება, და მასზე ზემოქმედება გარემოსდაცვით შეფასებისა და კონტროლის საგნად იქცევა.
მეორე — ჭაობები ბუნებრივი ეკოსისტემების დაცვის ცალკე საგანია: კანონით დაცვას ექვემდებარება, სხვათა შორის, ზღვის სანაპირო ზოლი, ჭაობები, წყაროსთავები, წყალსატევებისა და მდინარეების სათავეები, მყინვარები და მღვიმეები, აგრეთვე სუბალპური და ჭალის ტყეები, ძვირფასი ტყის მასივები, მწვანე ზონის ტყეები, სანიტარიული დაცვის ზონები და ტერიტორიები. ჭაობის ამ სიაში მოხვედრა ნიშნავს, რომ კანონდამყარებელი მას დამოუკიდებელ, დაუყოვნებლივ დასაცავ ობიექტად აღიარებს და არა ინფრასტრუქტურული განვითარების მოლოდინის საგნად.
დაცვის მიზანი და საერთო პირობები
ბუნებრივი ეკოსისტემები, ლანდშაფტები და ტერიტორიები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლისაგან. ეს ექვსი სახის საფრთხე ქმნის იმ ჩარჩოს, რომლითაც კანონი ნებისმიერ ზემოქმედებას აფასებს: თუ ქმედება ჭაობის დაბინძურებას, მის დარღვევას ან დეგრადაციას იწვევს, ის უკვე ეწინააღმდეგება კანონის მიზანს.
ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ტერიტორიების გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებული ნებისმიერი საქმიანობა და მართვის რეჟიმი ხორციელდება გარემოს დაცვის ნორმებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით. გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებულ საკითხებს — მიწათსარგებლობის დაგეგმვისა და ზონირების ჩათვლით — განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობა. ჭარბტენიანი ტერიტორიის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ მისი ათვისების ან გადაფარვის ნებისმიერი გეგმა ჯერ გარემოსდაცვით კონტექსტში უნდა შეფასდეს და მხოლოდ შემდეგ — მიწათსარგებლობის წესებში.
ჭარბტენიანი ტერიტორიები საერთაშორისო დაცვის ქსელში
ჭარბტენიანი ტერიტორიებისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო კატეგორიების ნორმა: საქართველოში დასაშვებია დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში ჩართული კატეგორიების — ბიოსფერული რეზერვატის, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბნისა და საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორიის — არსებობა. სწორედ ეს უკანასკნელი კატეგორია არის ჭარბტენიანი ტერიტორიების საერთაშორისოდ აღიარებული ფორმა: მისი არსებობა კანონით დასაშვებად არის გამოცხადებული, რაც საქართველოს საერთაშორისო ვალდებულებების სისტემას უკავშირდება.
ამასთან, ჭარბტენიანი ტერიტორია შეიძლება იყოს არა მხოლოდ საერთაშორისო კატეგორიაში: ის ეროვნული დაცული ტერიტორიების კატეგორიებსაც შეიძლება მოექცეოდეს. კანონით დაცული ტერიტორიების კატეგორიებია: სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი, ბუნების ძეგლი, აღკვეთილი, დაცული ლანდშაფტი და მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია — და ჭაობური ეკოსისტემა ამ ფორმათაგან რომელიმეში შესაძლოა მოქცეული იყოს. თითოეული კატეგორია საკუთარ დაცვის რეჟიმს აწესებს, და რეჟიმის დეტალები ცალკე კანონმდებლობით რეგულირდება.
საერთაშორისო კატეგორიების არსებობა ეროვნულ ჩარჩოს გარეგანი აღიარების ფენასაც ატარებს: ბიოსფერული რეზერვატი ბუნების დაცვისა და მდგრადი გამოყენების შეთავსებაზეა აწყობილი, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბანი განსაკუთრებულ უნივერსალურ ღირებულებაზე მიუთითებს, ხოლო საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორია წყლის ეკოსისტემების გლობალურ დაცვას ემსახურება. ჭარბტენიანი ტერიტორიის შემთხვევაში სწორედ ეს მესამე კატეგორიაა გადამწყვეტი: მისი არსებობა კანონით დასაშვებად არის გამოცხადებული, რაც იმას ნიშნავს, რომ საქართველო ჭაობური ეკოსისტემების საერთაშორისო ქსელში ჩართვის შესაძლებლობას წინასწარ აღიარებს.
ამასთან, ჭაობის დაცვა მხოლოდ კატეგორიების ენაზე არ იწურება. კანონის ცნებათა ბლოკი გარემოს ინფორმაციასაც აფართოებს: გარემოს შემადგენელი ელემენტების მდგომარეობაზე არსებული მონაცემები — ჭაობის, სანაპირო ზოლისა და საზღვაო ტერიტორიის ჩათვლით — საზოგადოებისთვის ხელმისაწვდომ სამართლებრივ სივრცეში ეთავსება. ამრიგად, ჭარბტენიანი ტერიტორიის სტატუსი ერთდროულად ეხება მის ფიზიკურ დაცვას, მასზე ზემოქმედების შეფასებას და მის შესახებ ინფორმაციის მიმართვადობას.
ვინ ქმნის დაცულ ტერიტორიებს და რას ნიშნავს ეს ჭაობებისთვის
დაცული ტერიტორიები იქმნება საქართველოს პარლამენტის გადაწყვეტილებით — ეს უმაღლეს წარმომადგენლობით ორგანოს დონეზე აყვანილი გადაწყვეტილებაა, რაც სტატუსს სტაბილურობას ანიჭებს. ჭარბტენიანი ტერიტორიისთვის ეს ორმაგად მნიშვნელოვანია: პირველი, დაცვის ეროვნული ჩარჩო პარლამენტის აქტით იხსნება და არა ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებით იცვლება; მეორე, საერთაშორისო კატეგორიასთან შეთავსება საგარეო ვალდებულებების ჭრილშიც აღიქმება.
ჭარბტენიანი ტერიტორიის შესახებ გადაწყვეტილების მიღებისას აუცილებელია სამი დოკუმენტური კონტურის ერთდროული წაკითხვა: ტერიტორიის დაცვის სტატუსის აქტი, გარემოსდაცვითი შეფასების დოკუმენტაცია და მიწათსარგებლობის დაგეგმვის მასალები. ამ სამი კონტურის თანხვედრა ქმნის იმ სამართლებრივ საფუძველს, რომლის ნაკლებობაც პროექტს მოგვიანებით ძვირად უჯდება.
პრაქტიკული დასკვნები
პროექტისთვის, რომელიც ჭარბტენიან ტერიტორიას ეხება, შეფასების თანმიმდევრობა ასეთია: ჯერ უნდა დადგინდეს, არის თუ არა ტერიტორია დაცული ტერიტორიის რომელიმე კატეგორიაში — ეროვნულ თუ საერთაშორისოში; შემდეგ — როგორ შეეფერება დაგეგმილი ქმედება ეკოსისტემის დაცვის მიზანს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლის მიმართ; და ბოლოს — რომელი გარემოსდაცვითი დოკუმენტაცია სჭირდება გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებულ საქმიანობას. ჭარბტენიანი ტერიტორიის სტატუსი, ამრიგად, არა ერთი ნორმის, არამედ მთელი ნორმათა ერთობლიობის ფუნქციაა: ცნებათა განმარტებანი მას გარემოს ელემენტად აღიარებს, დაცვის მიზანი მასზე ზემოქმედების საზღვრებს აწესებს, ხოლო დაცული ტერიტორიების კატეგორიები მას სივრცულ-სამართლებრივ ფორმას აძლევს.
ხშირად დასმული კითხვები
როგორ არის ჭაობი აღიარებული კანონში?
გარემოს შემადგენელ ელემენტად — გარემოს ინფორმაციის განმარტებაში სანაპირო ზოლსა და საზღვაო ტერიტორიასთან ერთად, — და დაცვის ობიექტად, ბუნებრივი ეკოსისტემების დაცვის ნორმით.
არსებობს თუ არა საერთაშორისო კატეგორია?
დიახ — საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორია ბიოსფერულ რეზერვატთან და მსოფლიო მემკვიდრეობის უბანთან ერთად კანონით დასაშვები კატეგორიაა.
ვინ ქმნის დაცულ ტერიტორიას?
საქართველოს პარლამენტის გადაწყვეტილებით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ჭარბტენიან ტერიტორიასთან დაკავშირებული საკითხები ცნებების, დაცვის მიზნებისა და ტერიტორიული ფორმების ერთობლიობაზეა დამოკიდებული. Legal.ge-ზე შეგიძლიათ დაუკავშირდეთ გარემოს დაცვის სამართლის იურისტს სტატუსის შეფასებისა და გამოყენების უფლებების დასადგენად.