დაცული სახეობების სამართლის სამი სვეტი
დაცული სახეობების სამართალი ქართულ სისტემაში სამ ერთმანეთთან დაკავშირებულ ნორმაზე არის აწყობილი: გარემოზე დატვირთვის ნორმებსა და კვოტებზე, ველური ფლორისა და ფაუნის ლიცენზირებაზე და წითელ ნუსხასა და წითელ წიგნზე. ეს სამი ინსტრუმენტი ერთად პასუხობს კითხვას: რამდენად, როგორ და რომელ სახეობებზე არის დაშვებული სარგებლობა.
გარემოზე დატვირთვის ნორმები და კვოტები
ბუნებრივი ეკოსისტემებით, ლანდშაფტებით და სხვა ტერიტორიებით სარგებლობისას და ათვისებისას დგინდება მათი დატვირთვის ზღვრულად დასაშვები ნორმები. ეს ნორმები მოიცავს ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის კვოტებს, რომლებიც მდგრადი განვითარების პრინციპების გათვალისწინებით სახელმწიფო დონეზე დგინდება; ბუნებრივი რესურსების ცალკეული სახეობებით სარგებლობის კვოტები კი რეგიონულ და ადგილობრივ დონეებზე დგინდება. გარემოზე დატვირთვის ნორმებს 5 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს და ამტკიცებს სამინისტრო დებულებით „გარემოზე დატვირთვის ნორმების შესახებ“. კვოტის იდეა მარტივია: სახეობით სარგებლობა დაუშვებელია იმ მოცულობაში, რომელიც მის თვითაღწარმოებას აჭარბებს.
ლიცენზირებადი სარგებლობა და აკრძალვები
ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა რესურსების თვითაღწარმოებისა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისთვის მათი გარემოდან ამოღება მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება — გარდა ტყის მართვის ორგანოს მიერ ხეტყის დამზადების მიზნით აუქციონით უფლების მინიჭებისა. ლიცენზია კვოტას ასრულებს საკონკრეტო ოპერაციის დონეზე: კვოტა წარმოადგენს ზღვარს, ლიცენზია კი — ამ ზღვრის ფარგლებში მოქმედების სამართლებრივ საშუალებას.
ამასთან, აკრძალულია ყოველი ქმედება, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა სამყაროს, საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებს და სამიგრაციო გზებს. ეს ნორმა ლიცენზირებად ჩარჩოზე ფართოა — მას შეუძლია შეეხოს ისეთ საქმიანობასაც, რომელიც პირდაპირ ამოღებას არ გულისხმობს, მაგრამ საბინადრო გარემოს ზიანს უწევს. ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა დაცვისა და სარგებლობის წესს საქართველოს კანონმდებლობა ადგენს.
წითელი ნუსხა და წითელი წიგნი
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი გარეული ცხოველები და ველური მცენარეები რეგისტრირებულნი არიან საქართველოს „წითელ ნუსხასა“ და „წითელ წიგნში“. რეგისტრაცია სახეობის სპეციალური სტატუსის სამართლებრივი აღიარებაა: ის ამოღების საკითხებში განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს და შესაბამის სანებართვო-სალიცენზიო პრაქტიკასაც მიმართავს. „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შედგენის წესი განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.
კვოტების ორდონიანი სისტემას განსაკუთრებული პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს: სახელმწიფო დონეზე დგინდება ზოგადი რესურსებით სარგებლობის კვოტები მდგრადი განვითარების პრინციპების გათვალისწინებით, ხოლო ცალკეული სახეობებით სარგებლობა რეგიონულ და ადგილობრივ დონეებზე იწყრება — ასე კანონმდებელი ეროვნულ პოლიტიკას ადგილობრივ სპეციფიკასთან თავსდებს. ხუთწლიანი ციკლი, რომლითაც სამინისტრო ნორმებს შეიმუშავებს და ამტკიცებს, განახლების მექანიზმსაც წარმოადგენს: ბუნებრივი პირობების ცვლილებას შეუძლია კვოტების გადახედვა გამოიწვიოს, და საქმიანობის დაგეგმვამ ამ ჰორიზონტის გათვალისწინებაა სჭირდება.
ლიცენზიისა და კვოტის ურთიერთობა კანონის ტექსტშივეა ნაჩვენები: ამოღება მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება — ლიმიტირება რაოდენობრივ ზღვარზე მიანიშნებს, ლიცენზირება კი პროცედურულ შეფასებაზე. ორივე ერთად ნიშნავს, რომ სახეობით სარგებლობა მხოლოდ იმ შემთხვევაშია კანონიერი, როცა ის როგორც ზღვრის, ისე ავტორიზაციის პირობებს აკმაყოფილებს. აკრძალვა კი ამ ორს შორის მესამე ფენად დგას და უპირობოა: საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებისა და სამიგრაციო გზებისთვის ზიანის მიყენება არც კვოტით და არც ლიცენზიით არ იმართლება.
წითელი ნუსხისა და წითელი წიგნის ორედოვანი სისტემაც აღწერილობითია: ნუსხა სახეობათა ჩამონათვალს წარმოადგენს, წიგნი კი მათ ვიწრო საყურადღებო საფუძვლებთან ერთად აღწერს. ამ გამიჯვნის პრაქტიკული შედეგია, რომ სარგებლობის გადაწყვეტილების მიმღები პირი სახეობის სტატუსთან ერთად მის ეკოლოგიურ კონტექსტსაც უყურადღებდება. და ბოლოს, თვით ლიცენზირებადი რეჟიმის გამონაკლისი — ტყის მართვის ორგანოს ხეტყის დამზადების აუქციონი — აჩვენებს, რომ კანონდამყარებელი სხვა სექტორული ინსტრუმენტით უკვე დარეგულირებულ სფეროს განსაკუთრებულ შემთხვევებს აღიარებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ — დაცულ სახეობებთან დაკავშირებით ხშირად დასმული კითხვები.
რა არის გარემოზე დატვირთვის ნორმები?
ბუნებრივი ეკოსისტემებით და ტერიტორიებით სარგებლობისას დასაშვები ზღვრული ნორმები; მათ მოიცავს ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის კვოტები — სახელმწიფო დონეზე, ცალკე სახეობებისთვის კი რეგიონულ და ადგილობრივ დონეებზე; ნორმებს 5 წელიწადში ერთხელ ამტკიცებს სამინისტრო.
რა წესი აქვს ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა ამოღებას?
მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება, გარდა ტყის კოდექსით გათვალისწინებული ხეტყის აუქციონის შემთხვევისა; აკრძალულია ქმედება, რომელიც ზიანს მიაყენებს საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებს და სამიგრაციო გზებს.
სად რეგისტრირდება გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები?
საქართველოს „წითელ ნუსხასა“ და „წითელ წიგნში“.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ნებისმიერი პროექტისთვის, რომელიც ველურ ბუნებას ეხება, შეფასების ლოგიკური თანმიმდევრობაა: ჯერ უნდა დადგინდეს, ეხება თუ არა ობიექტი წითელ ნუსხაში ან წითელ წიგნში შეტანილ სახეობას; შემდეგ — არის თუ არა დაგეგმილი მოქმედება გარემოდან ამოღება და საჭიროებს თუ არა ლიცენზიას; და ბოლოს — როგორ ზღუდავს მოქმედებას მიმდინარე გარემოზე დატვირთვის ნორმების კვოტები. სამივე კითხვაზე პასუხი ცვლის პროექტის სამართლებრივ ფორმატს.
ამ სისტემის პრაქტიკული დასკვნა ის არის, რომ დაცული სახეობებით სარგებლობა შესაძლებელია მხოლოდ ორმაგი შეზღუდვის პირობებში: რაოდენობრივი (კვოტა) და პროცედურული (ლიცენზია). ამასთან, საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებისა და სამიგრაციო გზების დაცვა კანონით ყველა სახის ქმედების მიმართ მოქმედებს — ეს კი ნიშნავს, რომ პასუხისმგებლობა ლიცენზიატს არა მხოლოდ ამოღებული ინდივიდების, არამედ სახეობის საცხოვრებელი გარემოს მიმართაც აქვს.