ტენდერი ელექტროენერგიის წარმოების ახალ სიმძლავრეებზე
განახლებადი ენერგიის პროექტის განვითარება საქართველოში ხშირად იწყება სიმძლავრის მოპოვების პროცედურიდან. „ელექტროენერგეტიკის შესახებ“ საქართველოს კანონის მე-35 მუხლის თანახმად, საქართველოს მთავრობა უფლებამოსილია კანონმდებლობის შესაბამისად, ელექტროენერგიის წარმოების ახალი სიმძლავრის ასაშენებლად — მათ შორის არსებული სიმძლავრის გასაზრდელადაც — ჩაატაროს ტენდერი ან გამოიყენოს კანონმდებლობით გათვალისწინებული შერჩევის სხვა პროცედურა. ტენდერის წესებსა და პირობებს ამტკიცებს მთავრობა, და ისინი უნდა შესრულდეს გამჭვირვალედ და არადისკრიმინაციულად. ეს ნიშნავს, რომ ახალი გენერაციის კონკურსი პოტენციური ინვესტორისთვის კანონით დაცული პროცედურული გარანტიების ქვეშ მიდის.
ელექტროენერგიის წარმოების ხელშეწყობის მექანიზმები
მე-37 მუხლი განსაზღვრავს წარმოების ხელშეწყობის საერთო რეჟიმს: ხელშეწყობა რეგულირდება გამჭვირვალედ და არადისკრიმინაციულად, ეკონომიკური მიზანშეწონილობის, საბოლოო მომხმარებლის მინიმალური დანახარჯებისა და ელექტროენერგეტიკულ ბალანსსა და სისტემის ოპერირებაზე ზეგავლენის კრიტერიუმების გათვალისწინებით. განახლებადი ენერგიების წყაროებიდან ელექტროენერგიის წარმოება და მაღალი ეფექტიანობის კოგენერაცია შეიძლება წახალისდეს საკანონმდებლო აქტებით ან მთავრობის ნორმატიული აქტებით დადგენილი წესებისა და პირობების შესაბამისად — იმ დონის მისაღწევად, რომელიც ენერგეტიკული გაერთიანების კანონმდებლობით საქართველოსთვის არის დადგენილი.
ხელშეწყობის წესები და პირობები უნდა მოიცავდეს წახალისებისა და მხარდაჭერის მექანიზმებს, ელექტროენერგეტიკული საწარმოების უფლებებსა და მოვალეობებს, წახალისებული წარმოების პირობებსა და დაკავშირებულ მარეგულირებელ მოთხოვნებს. ამასთან, ხელშეწყობის შეფასება — ყველა წამახალისებელი ან/და მხარდამჭერი ღონისძიების ჩათვლით — საჭიროების შემთხვევაში უნდა დასაბუთდეს კონკურენციის ან/და სახელმწიფო დახმარების მარეგულირებელი საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად. პრაქტიკულად ეს იმას ნიშნავს, რომ მხარდაჭერის სქემა არა მხოლოდ ენერგეტიკულ, არამედ კონკურენციულ-სახელმწიფოდახმარებით კონტროლსაც უნდა უძლებდეს.
საშეღავათო პირობები ახალი ურთიერთდამაკავშირებლებისთვის
მე-99 მუხლი ენერგოინფრასტრუქტურის ინვესტორებისთვის განსაკუთრებულ შესაძლებლობას აწესრიგებს. ელექტროენერგეტიკული საწარმოს მოთხოვნის შემთხვევაში შესაძლოა მუდმივი დენის ახალი ურთიერთდამაკავშირებლის სრული სიმძლავრე ან მისი ნაწილი შეზღუდული დროით გათავისუფლდეს კანონით განსაზღვრული ვალდებულებებისგან. გამონაკლისი დაიშვება მხოლოდ მაშინ, როცა დაკმაყოფილებულია ყველა პირობა: ინვესტიცია ხელს უწყობს კონკურენციას მიწოდების საქმიანობაში; ინვესტიციის განხორციელება თანამდევი რისკებიდან გამომდინარე შეუძლებელია შეღავათების გარეშე; ურთიერთდამაკავშირებლის მესაკუთრე სულ მცირე სამართლებრივი ფორმით განცალკევებულია ორივე შესაბამისი ოპერატორისგან; მოსარგებლეებს ეკისრებათ საფასურის გადახდა; სისტემის გამოყენების საფასურის კომპონენტი არ გამოიყენება ურთიერთდამაკავშირებლის დანახარჯების დასაფარავად; და შეღავათები არ ზიანდება კონკურენციას, ბაზრებს ან რეგულირებადი სისტემის ეფექტიან ფუნქციონირებას. ეს პირობები გამონაკლისის სახით ვრცელდება ცვლადი დენის ურთიერთდამაკავშირებლებზეც, თუ ხარჯები და რისკი მნიშვნელოვნად აღემატება ორი მეზობელი გადამცემი სისტემის ჩვეულებრივ დაკავშირებას, აგრეთვე არსებული ურთიერთდამაკავშირებლის სიმძლავრის მნიშვნელოვნად გაზრდის შემთხვევაშიც.
გადაწყვეტილებას ყოველ ცალკეულ შემთხვევაში იღებენ კომისია და მეზობელი ქვეყნის კომპეტენტური მარეგულირებელი ორგანო — მოთხოვნის წარდგენიდან 6 თვის ვადაში; წინააღმდეგ შემთხვევაში საკითხის გადაწყვეტა შეიძლება ენერგეტიკული გაერთიანების მარეგულირებელმა საბჭომ. საბჭო თავის მხრივ უფლებამოსილია ინფორმაციის მიწოდებიდან 2 თვის განმავლობაში მოითხოვოს გადაწყვეტილებაში ცვლილება ან მისი გაუქმება, და ეს ვადა შესაძლოა გაგრძელდეს დამატებით 2 თვით; მოთხოვნა უნდა დაკმაყოფილდეს მისი მიღებიდან 1 თვის ვადაში. მნიშვნელოვანია ვადებიც: საშეღავათო პირობების დადგენასთან დაკავშირებული თანხმობა ძალას კარგავს მიღებიდან 2 წლის შემდეგ, თუ ამ ვადაში არ დაიწყება მშენებლობა, ან მიღებიდან 5 წლის შემდეგ, თუ ურთიერთდამაკავშირებელი ექსპლუატაციაში არ იქნა მიღებული.
მიწოდების უსაფრთხოების ზომები და განახლებადი ენერგია
მე-134 მუხლი განსაზღვრავს ელექტროენერგიის მიწოდების უსაფრთხოების ზომებს, რომლებსაც სამინისტრო იღებს კომისიასთან და სხვა კომპეტენტურ სახელმწიფო ორგანოებთან თანამშრომლობით. ამ ზომებს შორის პირდაპირ შეეხება განახლებად ენერგიას: განახლებადი ენერგიის წყაროებისა და ელექტროენერგიისა და სითბოს კომბინირებული წარმოების ხელშეწყობა; ენერგოეფექტურობისა და ახალი ტექნოლოგიების — მოთხოვნის მართვის, განახლებადი ენერგიისა და „ჭკვიანი“ აღრიცხვის ტექნოლოგიების, განაწილებული წარმოების — დანერგვის წახალისება; ენერგიის დამზოგავი ღონისძიებების ხელშეწყობა; ახალ სიმძლავრეზე ინვესტიციების ხელშემშლელი ადმინისტრაციული ბარიერების აღმოფხვრა.
ყველა ასეთი ზომა უნდა იყოს არადისკრიმინაციული და არ შეზღუდავდეს კონკურენციას და ფასებთან დაკავშირებულ სიგნალებს აუცილებლობაზე მეტად; მან არ უნდა დააკისროს გაუმართლებელი ტვირთი ბაზრის მონაწილეებს — ახალ მონაწილეებსა და მცირე საბაზრო წილის მქონე საწარმოებსაც ჩათვლით — და უნდა იყოს დასაბუთებული ეკონომიკური და სოციალური ზეგავლენით. თუ სისტემის სტაბილურობისთვის საჭიროა გარანტირებული სიმძლავრე, მთავრობა უფლებამოსილია სამინისტროს წინადადებით ერთ ან რამდენიმე მწარმოებელს დააკისროს მისი შენარჩუნების ვალდებულება; ამ ვალდებულების დაკისრება ხდება საჯარო მომსახურების ვალდებულებისთვის კანონის მე-9 მუხლით დადგენილი კრიტერიუმების დაცვით, ხოლო გარანტირებული სიმძლავრის საფასურს ან/და ტარიფს ადგენს კომისია საკუთარი მეთოდოლოგიის შესაბამისად.
რას ნიშნავს ეს განვითარების პროექტისთვის
განახლებადი ენერგიის პროექტის მხრიდან აღწერილი სამი ბლოკი — ტენდერი, ხელშეწყობა და ინფრასტრუქტურული შეღავათები — ერთად ქმნის სიმძლავრის განვითარების სამართლებრივ ჩარჩოს. ინვესტორმა უნდა შეაფასოს, ჯერ ერთი: ხომ არ მოითხოვს მისი პროექტი მთავრობის ტენდერში მონაწილეობას; მეორე: იყო თუ არა მისი ობიექტი მხარდაჭერის მექანიზმების პირობებში და დაკავშირებულ მარეგულირებელ მოთხოვნებთან შესაბამისში; და მესამე: თუ პროექტი ექსპორტზეა ორიენტირებული, შეიძლება თუ არა ურთიერთდამაკავშირებლის საშეღავათო პირობების გამოყენება. თითოეულ ამ კითხვაზე პასუხი სწორედ ამ მუხლებით განისაზღვრება, და მათი არასწორად დათვლა პროექტის ეკონომიკას არსებითად ცვლის.