გარემოსდაცვითი დავის სასამართლო გზა ქართულ სამართალში
საქართველოში ცალკე სპეციალიზებული გარემოსდაცვითი სასამართლო არ არსებობს — გარემოსდაცვითი დავები იხილება ზოგადი ურჩიას სასამართლოებში, ადმინისტრაციული სამართლისა და სამოქალაქო სამართლის ზოგადი წესებით. თუმცა ამ დავების შინაარსობრივი საფუძველი — ის, რაზეც სასამართლოში დაყრდნობთ — „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონშია ჩამოყალიბებული: მოქალაქის უფლებები, გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპები და სახელმწიფო კონტროლის რეჟიმი. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რომელი უფლებრივი საყრდენები გაქვთ სასამართლო პროცესში წარმომადგენლობისას და რა უნდა იცოდეთ გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ვადებზე.
პრაქტიკული თვალსაზრისით ეს ნიშნავს: თუ ეკოლოგიურად საშიში ობიექტის განთავსებას, პროექტირებას, მშენებლობას, რეკონსტრუქციას ან ექსპლუატაციას ეწინააღმდეგებით, ან გარემოსთვის ზიანი გაქვთ მიყენებული, თქვენი პოზიცია სასამართლოში სწორედ ამ კანონის ნორმებზე უნდა ააგოთ, ხოლო პროცედურული მხარე — შესაბამისი ზოგადი პროცესუალური კანონმდებლობით განისაზღვრება.
მოქალაქის უფლებები გარემოს დაცვის სფეროში
კანონი მოქალაქეს მთელ რიგ უფლებას ანიჭებს, რომლებიც სასამართლო დავის შინაარსობრივ საფუძველს ქმნის. მოქალაქეს უფლება აქვს იცხოვროს თავისი ჯანმრთელობისთვის უვნებელ და ჯანსაღ გარემოში; სარგებლობდეს ბუნებრივი გარემოთი; მიიღოს სრული, ობიექტური და დროული ინფორმაცია თავისი სამუშაო და საცხოვრებელი გარემოს მდგომარეობის შესახებ; მიიღოს გარემოსდაცვითი და ეკოლოგიური განათლება; გაერთიანდეს გარემოსდაცვით საზოგადოებრივ ორგანიზაციებში; მონაწილეობა მიიღოს გარემოს დაცვის სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების განხილვისა და მიღების პროცესში.
დავისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ორი უფლება: მოქალაქეს უფლება აქვს მიიღოს ანაზღაურება საქართველოს გარემოს დაცვის სფეროში მოქმედი კანონმდებლობის მოთხოვნათა შეუსრულებლობით მისთვის მიყენებული ზიანისთვის; და მოქალაქეს უფლება აქვს სასამართლო წესით მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში ობიექტების განთავსების, პროექტირების, მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის შესახებ გადაწყვეტილებათა შეცვლა. ეს ბოლო ნორმა სწორედ ის საყრდენია, რომელიც სასამართლოში წარმომადგენლობისას ადმინისტრაციული გადაწყვეტილების გამოწვევის საშუალებას იძლევა.
ძირითადი პრინციპები, რომლებიც სასამართლოში მუშაობს
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები, ფიზიკური და იურიდიული პირები ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით, და სასამართლო ამ პრინციპებს ინტერპრეტაციის საწყისად იყენებს. დავის პერსპექტივიდან ყველაზე მუშა პრინციპებია: „დამბინძურებელი იხდის“ — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი; ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპი — ინფორმაცია გარემოს მდგომარეობის შესახებ ღია და ხელმისაწვდომია საზოგადოებრიობისთვის; გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოებრიობის მონაწილეობის პრინციპი; და გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პრინციპი — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია პროექტირების ან დაგეგმვის დროს შეაფასოს შესაძლო ზემოქმედება კანონით დადგენილი წესით.
ამ პრინციპების პრაქტიკული ძალა იმაში მდგომარეობს, რომ ისინი უზრუნველყოფენ არგუმენტაციის ჩარჩოს: მაგალითად, თუ დავა ეხება გარემოსდაცვით გადაწყვეტილებას, სასამართლოს წინაშე შეგიძლიათ აჩვენოთ, რომ გადაწყვეტილება ამ პრინციპების საწინააღმდეგოდაა მიღებული, მაშინაც კი, როდესაც ფორმალური პროცედურა დაცული ჩანს.