გარემოსდაცვითი დავის სასამართლო გზა ქართულ სამართალში
საქართველოში ცალკე სპეციალიზებული გარემოსდაცვითი სასამართლო არ არსებობს — გარემოსდაცვითი დავები იხილება ზოგადი ურჩიას სასამართლოებში, ადმინისტრაციული სამართლისა და სამოქალაქო სამართლის ზოგადი წესებით. თუმცა ამ დავების შინაარსობრივი საფუძველი — ის, რაზეც სასამართლოში დაყრდნობთ — „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონშია ჩამოყალიბებული: მოქალაქის უფლებები, გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპები და სახელმწიფო კონტროლის რეჟიმი. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რომელი უფლებრივი საყრდენები გაქვთ სასამართლო პროცესში წარმომადგენლობისას და რა უნდა იცოდეთ გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ვადებზე.
პრაქტიკული თვალსაზრისით ეს ნიშნავს: თუ ეკოლოგიურად საშიში ობიექტის განთავსებას, პროექტირებას, მშენებლობას, რეკონსტრუქციას ან ექსპლუატაციას ეწინააღმდეგებით, ან გარემოსთვის ზიანი გაქვთ მიყენებული, თქვენი პოზიცია სასამართლოში სწორედ ამ კანონის ნორმებზე უნდა ააგოთ, ხოლო პროცედურული მხარე — შესაბამისი ზოგადი პროცესუალური კანონმდებლობით განისაზღვრება.
მოქალაქის უფლებები გარემოს დაცვის სფეროში
კანონი მოქალაქეს მთელ რიგ უფლებას ანიჭებს, რომლებიც სასამართლო დავის შინაარსობრივ საფუძველს ქმნის. მოქალაქეს უფლება აქვს იცხოვროს თავისი ჯანმრთელობისთვის უვნებელ და ჯანსაღ გარემოში; სარგებლობდეს ბუნებრივი გარემოთი; მიიღოს სრული, ობიექტური და დროული ინფორმაცია თავისი სამუშაო და საცხოვრებელი გარემოს მდგომარეობის შესახებ; მიიღოს გარემოსდაცვითი და ეკოლოგიური განათლება; გაერთიანდეს გარემოსდაცვით საზოგადოებრივ ორგანიზაციებში; მონაწილეობა მიიღოს გარემოს დაცვის სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების განხილვისა და მიღების პროცესში.
დავისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ორი უფლება: მოქალაქეს უფლება აქვს მიიღოს ანაზღაურება საქართველოს გარემოს დაცვის სფეროში მოქმედი კანონმდებლობის მოთხოვნათა შეუსრულებლობით მისთვის მიყენებული ზიანისთვის; და მოქალაქეს უფლება აქვს სასამართლო წესით მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში ობიექტების განთავსების, პროექტირების, მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის შესახებ გადაწყვეტილებათა შეცვლა. ეს ბოლო ნორმა სწორედ ის საყრდენია, რომელიც სასამართლოში წარმომადგენლობისას ადმინისტრაციული გადაწყვეტილების გამოწვევის საშუალებას იძლევა.
ძირითადი პრინციპები, რომლებიც სასამართლოში მუშაობს
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები, ფიზიკური და იურიდიული პირები ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით, და სასამართლო ამ პრინციპებს ინტერპრეტაციის საწყისად იყენებს. დავის პერსპექტივიდან ყველაზე მუშა პრინციპებია: „დამბინძურებელი იხდის“ — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი; ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპი — ინფორმაცია გარემოს მდგომარეობის შესახებ ღია და ხელმისაწვდომია საზოგადოებრიობისთვის; გადაწყვეტილების მიღების პროცესში საზოგადოებრიობის მონაწილეობის პრინციპი; და გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პრინციპი — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია პროექტირების ან დაგეგმვის დროს შეაფასოს შესაძლო ზემოქმედება კანონით დადგენილი წესით.
ამ პრინციპების პრაქტიკული ძალა იმაში მდგომარეობს, რომ ისინი უზრუნველყოფენ არგუმენტაციის ჩარჩოს: მაგალითად, თუ დავა ეხება გარემოსდაცვით გადაწყვეტილებას, სასამართლოს წინაშე შეგიძლიათ აჩვენოთ, რომ გადაწყვეტილება ამ პრინციპების საწინააღმდეგოდაა მიღებული, მაშინაც კი, როდესაც ფორმალური პროცედურა დაცული ჩანს.
სახელმწიფო კონტროლი და მისი დავითმიობითი მნიშვნელობა
გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით (გარდა ნავთობისა, გაზისა და ბუნებრივი წყალბადისა) სარგებლობის სფეროში სახელმწიფო კონტროლს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, სამინისტროს სისტემაში შემავალი საჯარო სამართლის იურიდიული პირები — დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო, აგრეთვე სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო.
დეპარტამენტი კონტროლის უზრუნველსაყოფად ახორციელებს ინსპექტირებას, რომელიც მოიცავს რეგულირების ობიექტის გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას. შემოწმების განხორციელების საფუძველია მინისტრის ან დეპარტამენტის უფროსის/უფლებამოსილი პირის მიერ გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი. დავისთვის მნიშვნელოვანი წესია: ამ აქტის გასაჩივრება არ იწვევს შემოწმების შეჩერებას. სასაზღვრო ზოლში შემოწმების პერიოდები თანხმდება სასაზღვრო პოლიციასთან.
ზიანის ანაზღაურება და ხანდაზმულობა
კანონი ცალკე აწესებს ორ მნიშვნელოვან წესს. პირველი: პასუხისმგებლობის დაკისრება სამართალდარღვევის ჩამდენს არ ათავისუფლებს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის კანონმდებლობით დადგენილი წესით ანაზღაურების ვალდებულებისგან. მეორე: გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა არის 10 წელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან. მოთხოვნის უფლება წარმოიშობა იმ მომენტიდან, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო გარემოსთვის მიყენებული ზიანისა და ვალდებული პირის თაობაზე.
სასამართლო სტრატეგიისთვის ეს ნიშნავს: ადმინისტრაციული პასუხისმგებლობა და სამოქალაქო-სამართლებრივი ანაზღაურება პარალელურად არსებობს — ერთი მეორეს არ ანაცვლებს. და ვინაიდან ვადა 10 წელია და ის მაკონტროლებელი ორგანოს ცოდნის მომენტიდან ითვლება, დროის ფაქტორის მართვა ხშირად გადამწყვეტია.
რეკომენდაცია შემდეგია: დაიწყეთ იმ უფლების ზუსტი დასახელებით, რომელსაც ეყრდნობით — ინფორმაციის მიღების, მონაწილეობის, ზიანის ანაზღაურების თუ გადაწყვეტილების შეცვლის უფლებები; დაუკავშირეთ ის პრინციპს, რომელიც დარღვეულად მიიჩნევთ; გამოიყენეთ მაკონტროლებელი ორგანოების საინსპექციო მასალები მტკიცებულებების წყაროდ; და გაითვალისწინეთ ხანდაზმულობის წესი. სასამართლო წარმომადგენლობა გარემოსდაცვით საქმეში მოითხოვს იმას, რომ იურისტმა ერთდროულად ფლობდეს როგორც ადმინისტრაციულ სამართალს, ისე გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის შინაარსობრივ ნორმებს — მხოლოდ ამ შემთხვევაში არის პოზიცია სრულფასოვანი.
ხშირად დასმული კითხვები
არსებობს თუ არა საქართველოში გარემოსდაცვითი სასამართლო?
არა. დავები განიხილება ზოგად სასამართლოებში, ხოლო შინაარსობრივი საფუძველი გარემოს დაცვის შესახებ კანონის ნორმებია.
შეუძლია თუ არა მოქალაქეს სასამართლოში მოითხოვოს გადაწყვეტილების შეცვლა?
დიახ. მოქალაქეს უფლება აქვს სასამართლო წესით მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში ობიექტების განთავსების, პროექტირების, მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის შესახებ გადაწყვეტილებათა შეცვლა, ასევე ზიანის ანაზღაურება.
ათავისუფლებს თუ არა პასუხისმგებლობა ზიანის ანაზღაურებისგან?
არა. პასუხისმგებლობის დაკისრება სამართალდარღვევის ჩამდენს არ ათავისუფლებს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებისგან.
რა ვადაა გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის?
10 წელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან — იმ მომენტიდან, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო ზიანისა და ვალდებული პირის თაობაზე.
აჩერებს თუ არა გასაჩივრება შემოწმებას?
არა. შემოწმების განხორციელების საფუძველია ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, და მისი გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები გარემოსდაცვით საქმეებში მხარეთა წარმომადგენლობას აწარმოებენ: ზუსტად ვასახელებთ იმ უფლებას, რომელსაც ეყრდნობით, პოზიციას ვაგებთ გარემოს დაცვის პრინციპებზე, მაკონტროლებელი ორგანოების საინსპექციო მასალებს მტკიცებულებების წყაროდ ვიყენებთ და ვითვალისწინებთ ხანდაზმულობის წესს. დაგვიკავშირდით — თქვენი სასამართლო პოზიცია ყველა ეტაპზე დაცული იქნება.