რა არის მდგრადობის სტანდარტები საქართველოში
საერთაშორისო ბაზარზე „მდგრადობის სტანდარტების“ ქვეშ ხშირად ნებაყოფლობით სერტიფიკაციებსა და კორპორატიული მდგრადობის ანგარიშგების ჩარჩოებს გულისხმობენ. საქართველოში ასეთი სპეციალიზებული სტანდარტების რეჟიმი არ არსებობს — ეს უნდა ითქვას პირდაპირ და დასაწყისშივე. რაც ქართულ სამართალში რეალურად არსებობს, არის სავალდებულო გარემოსდაცვითი ნორმების კატალოგი, რომელსაც „გარემოს დაცვის შესახებ“ საქართველოს კანონი აწესებს: ეს არის ერთადერთი „სტანდარტები“, რომლებსაც სამართლებრივი ძალა აქვთ და რომლის დარღვევაც რეალურ უარყოფით შედეგებს იწვევს. ამ გვერდზე ჩვენ განვმარტავთ, რომელი ნორმები არსებობს, ვინ აწესებს მათ და რას ნიშნავს ეს თქვენი ბიზნესისთვის.
გარემოს დაცვის ნორმების დაწესების მიზანია დადგინდეს გარემოზე საქმიანობის ზემოქმედების ისეთი ნორმები, რომლებიც უზრუნველყოფენ გარემოს ეკოლოგიურ წონასწორობას. ეს კატალოგი ოთხ ჯგუფს მოიცავს: გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივ ნორმებს; გარემოში მავნე ნივთიერებათა ემისიისა და მიკროორგანიზმებით გარემოს დაბინძურების ზღვრულად დასაშვებ ნორმებს; გარემოში ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმებს; ეკოლოგიურ მოთხოვნებს პროდუქციისადმი და გარემოზე დატვირთვის ნორმებს. სწორედ ეს ოთხი საყრდენია ის, რასაც ქართულ ბაზარზე მოქმედი კომპანია „მდგრადობის სტანდარტად“ უნდა აღიქვამდეს.
ძირითადი პრინციპები — ნორმების გამოყენების ჩარჩო
გარემოსდაცვითი ნორმები ცალმხრივად არ მოქმედებს: მათ ავსებს გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპები, რომლებითაც საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელებისას ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებმა და ფიზიკურმა და იურიდიულმა პირებმა, საკუთრებისა და ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმის განურჩევლად. ეს პრინციპები განსაზღვრავს, როგორ იკითხება და როგორ გამოიყენება ყოველი კონკრეტული ნორმა თქვენს მიმართ.
კანონი განსაზღვრავს რისკის შემცირების პრინციპს, რომლის თანახმადაც საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია მიიღოს სათანადო ზომები გარემოსა და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების რისკის თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად; მდგრადობის პრინციპს — გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების გამოყენებას, როდესაც საშიშროება არ ექმნება საზოგადოების განვითარებას; პრიორიტეტულობის პრინციპს — უფრო ძვირადღირებულ, ნაკლებად რისკიან ქმედებას ენიჭება პრიორიტეტი, თუ მისი ღირებულება არ აღემატება ნაკლები ღირებულების ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ხარჯებს; ფასიანი ბუნებათსარგებლობის პრინციპს — მიწის, წყლის, ტყის, ფლორისა და ფაუნის, წიაღისა და წიაღისეული რესურსებით სარგებლობა ფასიანია; ასევე „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპს, რომლის მიხედვითაც საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი.
დამატებით მოქმედებს ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების, ნარჩენების მინიმიზაციის, რეციკლირების, რესტიტუციის, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები. ნორმების შესრულებისას ეს პრინციპები ერთად ქმნის ინტერპრეტაციის წესს: ეჭვის შემთხვევაში უნდა აირჩეოდეს გარემოსთვის ნაკლებად საზიანო ვარიანტი.
გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმები
ხარისხობრივი ნორმები ადგენს ზღვრებს სამი მიმართულებით: პირველი — ატმოსფერულ ჰაერში, წყალსა და ნიადაგში ადამიანის ჯანმრთელობისა და ბუნებრივი გარემოსთვის მავნე ნივთიერებების კონცენტრაციისა და მიკროორგანიზმების რაოდენობათა ზღვრულად დასაშვები ნორმები; მეორე — ხმაურის, ვიბრაციის, ელექტრომაგნიტური ველებისა და სხვაგვარი ფიზიკური ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები; მესამე — რადიაციული ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები.
ამ ნორმების განსაზღვრის წესი მკაცრად არის დარეგულირებული: გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმები განისაზღვრება 5 წელიწადში ერთხელ, „გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმების შესახებ“ დებულებით, რომელსაც სამინისტროსთან შეთანხმებით შეიმუშავებს და ამტკიცებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. ეს ნიშნავს, რომ ხარისხობრივი მოთხოვნები პერიოდულად განახლდება და თქვენი შესაბამისობის სისტემა ამ განახლებებს უნდა ახერხებდეს მიყოლას.
ემისიისა და დაბინძურების ზღვრულად დასაშვები ნორმები
გარემოში მავნე ნივთიერებათა ემისიისა და მიკროორგანიზმებით გარემოს დაბინძურების ზღვრულად დასაშვები ნორმები შეიმუშავება დაბინძურების ყოველი კონკრეტული წყაროსთვის მათი ტექნოლოგიური თავისებურებებისა და ადგილმდებარეობის ფონური დაბინძურების გათვალისწინებით იმგვარად, რომ ემისიური ნივთიერებების და მიკროორგანიზმების კონცენტრაციამ ადგილზე არ გადააჭარბოს ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციის დონეს.
ეს ნორმები განისაზღვრება ყოველ ხუთ წელიწადში ერთხელ „გარემოში მავნე ნივთიერებათა ემისიისა და მიკროორგანიზმებით გარემოს დაბინძურების ზღვრულად დასაშვები ნორმების შესახებ“ დებულებით, რომელსაც შეიმუშავებს და ამტკიცებს სამინისტრო. აქ ყურადღება მიაქციეთ მნიშვნელოვან განსხვავებას: თუ ხარისხობრივი ნორმები ჯანმრთელობის სამინისტროს აქტით დგინდება, ემისიის ნორმები სამინისტროს საკუთარ კომპეტენციაა, და ორივე მათგანი წყაროზე ორიენტირებულია — ანუ თქვენი კონკრეტული დანადგარის ტექნოლოგიური პარამეტრებიდან გამოდის.
ქიმიური საშუალებები და ეკოლოგიური მოთხოვნები პროდუქციისადმი
ნორმების კატალოგი ასევე მოიცავს გარემოში ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმებს და გარემოზე დატვირთვის ნორმებს. პროდუქციის მიმართ ეკოლოგიური მოთხოვნები კიდევ უფრო კონკრეტულია: ფართო მოხმარების პროდუქციის წარმოების, ტრანსპორტირებისა და შენახვის დროს გათვალისწინებული უნდა იყოს გარემოზე და ადამიანის ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები.
ცალკე არის საკვებ პროდუქტებთან დაკავშირებული წესი: საკვებ პროდუქტებში ქიმიურ ნივთიერებათა რაოდენობის ზღვრულად დასაშვები ნორმები დგინდება საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით. საკვების მწარმოებლებისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ შესაბამისობის შეფასებისას უნდა იხელმძღვანელონ არა მხოლოდ გარემოსდაცვითი, არამედ საკვების უვნებლობის სფეროს ზოგადი კანონმდებლობით დადგენილი წესებითაც.
რას ნიშნავს ეს თქვენი ბიზნესისთვის
პირველი — არ არსებობს ცალკე „მდგრადობის სერთიფიციკატი“, რომლის მიღებაც ავტომატურად დააკმაყოფილებდათ კანონს; შესაბამისობა ზუსტი, წყაროზე მორგებული ნორმების შესრულებაა. მეორე — ნორმები პერიოდულად განახლდება 5 წელიწადში ერთხელ, ამიტომ ერთჯერადი აუდიტი არ კმარა: საჭიროა მონიტორინგი. მესამე — თუ თქვენი საქმიანობა მავნე ზემოქმედების წყაროა, გაითვალისწინეთ „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი და შეაფასეთ ზიანის ანაზღაურების რისკი. ოთხივე ნორმათა ჯგუფის ცოდნა და დროული განახლებებზე რეაგირება სწორედ ის მინიმალური სამართლებრივი ჰიგიენაა, რომელსაც ქართული სამართალი „მდგრადობის სტანდარტებად“ სთავაზობს ბიზნესს.