ნავთობის დაღვრის სარჩელი — სამართლებრივი საფუძვლები
ნავთობის ან ნავთობპროდუქტების გადმოღვრა გარემოსთვის ზიანის მიყენების ტიპური შემთხვევაა და საქართველოს გარემოს დაცვის კანონმდებლობა ამ ზიანის ანაზღაურებას ცალსახად აყენებს დამბინძურებლის წინაშე. „საქართველოს გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონის საფუძველზე ნავთობის დაღვრის შედეგად წარმოქმნილი პრეტენზია ეყრდნობა ერთიან პრინციპულ სისტემას, რომელიც სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოებსა და ყველა ფიზიკურ და იურიდიულ პირს ავალდებულებს, საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელებისას მიჰყვეს გარემოს დაცვის ძირითად პრინციპებს. ეს მიდგომა ნიშნავს, რომ ნავთობის დაღვრასთან დაკავშირებული სამართლებრივი დავა არ არის მხოლოდ ფაქტობრივი კატასტროფის საკითხი — იგი განიხილება კანონით დადგენილი პრინციპების, სახელმწიფო კონტროლის უფლებამოსილებებისა და ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებების ჭრილში.
თქვენთვის, როგორც დაზარალებულის, თემის მუნიციპალიტეტის ან სხვა დაინტერესებული მხარის წარმომადგენლისთვის, მნიშვნელოვანია, რომ კანონი გარემოს დაცვის ძირითად პრინციპებს აღწერს დახვრეტილად: ესენია რისკის შემცირების, მდგრადობის, პრიორიტეტულობის, ფასიანი ბუნებათსარგებლობის, „დამბინძურებელი იხდის“, ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების, ნარჩენების მინიმიზაციის, რეციკლირების, რესტიტუციის, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები. ნავთობის დაღვრის სარჩელში ამ პრინციპებიდან განსაკუთრებით მუშაობს „დამბინძურებელი იხდის“ წესი და რესტიტუციის მოთხოვნა.
„დამბინძურებელი იხდის“ — ზიანის ანაზღაურების ვალდებულება
კანონის თანახმად, „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპი ნიშნავს, რომ საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს მის მიერ გარემოსთვის მიყენებული ზიანი. ნავთობის დაღვრის კონტექსტში ეს გულისხმობს, რომ პასუხისმგებლობა ეკისრება იმ პირს, რომლის საქმიანობასაც ზიანი მიუძღოდა — მიუხედავად იმისა, ეს პირი ნავთობმომპოვებელი, სატრანსპორტო, საცავო თუ სხვა ოპერატორია. ვალდებულება ვრცელდება გარემოსთვის მიყენებულ ზიანზე და არ შემოიფარგლება მხოლოდ უშუალო ქონებრივი დანაკარგებით.
პარალელურად, რესტიტუციის პრინციპი მოითხოვს, რომ საქმიანობის განხორციელების შედეგად დეგრადირებული გარემო აღდგენილი იყოს პირვანდელ, ანუ რესტიტუტიო ინ ინტეგრუმ, მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით. ნავთობით დაბინძურებული ნიადაგის, წყლის ან სანაპირო ზოლის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ დამბინძურებელი არა მარტო ანაზღაურებას იხდის, არამედ აღდგენითი ღონისძიებების განხორციელების მოთხოვნაც შესაძლებელია. გარდა ამისა, გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პრინციპი საქმიანობის სუბიექტს ავალდებულებდა პროექტირებისა და დაგეგმვის დროს შეეფასებინა შესაძლო ზემოქმედება კანონით დადგენილი წესით — რაც სასამართლოში ხშირად გამოიყენება როგორც დამადასტურებელი გარემოება, რომ დამბინძურებელმა რისკი წინასწარ იცოდა და შესაბამისი ზომები მიეღო.