ნიადაგის ხარისხობრივი ნორმები
ნიადაგის დაბინძურების სამართლებრივი რეგულცია „საქართველოს გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონის ხარისხობრივი ნორმების სისტემიდან იწყება. კანონის მე-29 მუხლის თანახმად, გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმებია: ატმოსფერულ ჰაერში, წყალსა და ნიადაგში ადამიანის ჯანმრთელობისა და ბუნებრივი გარემოსთვის მავნე ნივთიერებების კონცენტრაციისა და მიკროორგანიზმების რაოდენობათა ზღვრულად დასაშვები ნორმები; ხმაურის, ვიბრაციის, ელექტრომაგნიტური ველებისა და სხვაგვარი ფიზიკური ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები; და რადიაციული ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები. ნიადაგი ამ ჩამონათვალში პირდაპირ არის დასახელებული, რაც ნიშნავს, რომ მიწის დაბინძურების შეფასება სწორედ ამ ზღვრული ნორმების საწინააღმდეგოდ ხდება. ხარისხობრივი ნორმები განისაზღვრება 5 წელიწადში ერთხელ, დებულებით, რომელსაც გარემოს დაცვის სამინისტროსთან შეთანხმებით შეიმუშავებს და ამტკიცებს საქართველოს ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო — ჯანმრთელობის და გარემოს ორი უწყების შეთანხმებული კომპეტენცია უზრუნველყოფს, რომ ნორმატივი ერთდროულად იცავდეს როგორც ადამიანს, ისე ნიადაგს როგორც ბუნებრივი გარემოს კომპონენტს.
გარემოში ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმები
ნიადაგის დაბინძურების ერთ-ერთი მთავარი წყარო სოფლის მეურნეობის ქიმიკატებია, და სწორედ ამიტომ კანონის მე-31 მუხლი აწესრიგებს მინერალური სასუფების, მცენარეთა დაცვის, ზრდის სტიმულატორების და სხვა ქიმიური საშუალებების გარემოში გამოყენებას: ეს ნორმები დგინდება იმგვარად, რომ საფრთხე არ შეექმნას ადამიანის ჯანმრთელობას, მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროს, ნიადაგს. ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმებს და ამ საშუალებათა ტრანსპორტირების, შენახვისა და გამოყენების წესებს 5 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს და დებულებით ამტკიცებს გარემოს დაცვის სამინისტრო ჯანმრთელობის სამინისტროსთან შეთანხმებით — ანუ აგროქიმიური დატვირთვის მართვა ორ უწყებას შორის განაწილებულ კომპეტენციად არის აწყობილი. ამავე მუხლით, ქიმიურ ნივთიერებათა ოპტიმალური გამოყენების, მოხმარების, რისკის შემცირების, აღრიცხვისა და კონტროლის მიზნით დგება ქიმიურ ნივთიერებათა ერთიანი სახელმწიფო რეესტრი, რომლის შედგენის წესს კანონმდებლობა განსაზღვრავს. ეს რეესტრი იმ ინსტრუმენტია, რომლითაც სახელმწიფო ხედავს, რომელი ნივთიერება რა მოცულობით ბრუნავს გარემოში და ნიადაგში. სოფლის მეურნეობის სუბიექტისთვის ეს ნიშნავს, რომ ქიმიკატის არჩევანი მხოლოდ აგრონომიული არაა — ის სამართლებრივ რეესტრშიც აისახება.
ეკოლოგიური მოთხოვნები ნარჩენებისადმი
კანონის მე-34 მუხლი ნარჩენების რეჟიმს აწესრიგებს და ნიადაგის დაცვისთვის გადამწყვეტია: საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება, აღდგენა და განთავსება გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმებისა და წესების დაცვით. ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართულია მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, ხოლო რადიოაქტიური და სხვა სახიფათო ნარჩენების განთავსება — მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში. აკრძალულია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში — ეს აკრძალვა აბსოლუტურია და გამონაკლისს არ ითვალისწინებს. ეს აკრძალვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ზღვისპირა და მდინარესავლელ ტერიტორიებისთვის, სადაც ნიადაგური დაბინძურება წყლის ობიექტებთან ერთად განიხილება: ნიადაგიდან დამაბინძურებლები წყალში გადადის და კანონი ორივე გარემოს კომპონენტს ერთიანი აკრძალვებით იცავს, სხვა შემთხვევაში ზღვის დაცვის ღონისძიებები ზედაპირული იქნებოდა. ნარჩენების მართვასთან დაკავშირებული საკითხები, მათი იმპორტი, ექსპორტი და ტრანზიტი კანონმდებლობით დადგენილი წესით რეგულრდება.
სახელმწიფო კონტროლი და ზიანის ანაზღაურება
კანონის მე-57 მუხლი სახელმწიფო კონტროლის სისტემას აყალიბებს: გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფეროში კონტროლს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, სამინისტროს სისტემაში შემავალი დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო, აგრეთვე სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო. დეპარტამენტი კონტროლის უზრუნველსაყოფად ინსპექტირებას ახორციელებს, რომელიც მოიცავს გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას. შემოწმების საფუძველია გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის მინისტრის ან დეპარტამენტის უფროსის მიერ გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს; დათვალიერება კი აქტის გამოცემას არ საჭიროებს. სასაზღვრო ზოლში შემოწმების პერიოდები სასაზღვრო პოლიციასთან თანხმდება. პასუხისმგებლობა სამართალდარღვევის ჩამდენს არ ათავისუფლებს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისგან. გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა კი ათი წელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან — ეს უფლება წარმოიშობა მაშინ, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო ზიანისა და ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის თაობაზე. ათი წლიანი ვადა ნიადაგის დაბინძურების შემთხვევებშიც მოქმედებს და დაზარალებულ მხარეს დროის საკმარის ჰორიზონტს აძლევს. ამრიგად, ნიადაგის დაბინძურების სამართლებრივი რეჟიმი ოთხ საყრდენზეა აწყობილი: ზღვრული ნორმატივები, რომლებიც ზომავს დაბინძურებას; ქიმიკატების რეგულირება, რომელიც აკონტროლებს მის მთავარ წყაროს; ნარჩენების აკრძალვები, რომლებიც ხელს უშლის განთავსების უკანონო ფორმებს; და სახელმწიფო კონტროლი ზიანის ანაზღაურების მექანიზმთან ერთად. თითოეული საყრდენი ცალკე ნორმატიულ აქტზეა დაყრდნობილი და მათი ერთობლიობა ქმნის იმ ჩარჩოს, რომელშიც მიწის მფლობელი და მომხმარებელი უნდა ორიენტირდებოდეს.
ხშირად დასმული კითხვები
რა არის გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმები?
სამი ჯგუფის ზღვრულად დასაშვები ნორმა: მავნე ნივთიერებების კონცენტრაცია და მიკროორგანიზმები ჰაერში, წყალსა და ნიადაგში; ფიზიკური ზემოქმედება; რადიაცია.
როგორ ხდება ამ ნორმების განსაზღვრა და განახლება?
ხარისხობრივი ნორმები და ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმები ტრანსპორტირების, შენახვისა და გამოყენების წესებთან ერთად 5 წელიწადში ერთხელ განისაზღვრება, დებულებით.
სად არის ნებადართული ნარჩენების განთავსება?
მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმების დაცვით; რადიოაქტიული და სხვა სახიფათო ნარჩენები — საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში. ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის ობიექტებში აკრძალულია.
ვინ ახორციელებს სახელმწიფო კონტროლს?
სამინისტრო, დეპარტამენტი, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო და სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო. დეპარტამენტის ინსპექტირება მოიცავს გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას; შემოწმება საჭიროებს ინდივიდუალურ აქტს, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს.
რომელ ვადაში შეიძლება გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნა?
ხანდაზმულობის ვადაა 10 წელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან; უფლება წარმოიშობა, როცა მაკონტროლებელი ორგანო შეიტყობს ზიანისა და ვალდებული პირის თაობაზე.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ზე შეგიძლიათ დაუკავშირდეთ იურისტს ხარისხობრივი ნორმების, ქიმიკატებისა და ნარჩენების რეგულირების, კონტროლისა და ზიანის ანაზღაურების საკითხებში. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე და მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება.