საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობები და მათი ჰაბიტატები
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ ველურ ბუნებაზე საუბრისას ხშირად ვიწყებთ სახეობის სტატუსით — წითელი ნუსხით ან საერთაშორისო კლასიფიკაციით. ქართული კანონმდებლობა ამ საკითხს უფრო ფართოდ უყურადღებდება: ჯერ ერთი, ის იცავს იმ ეკოსისტემებს, რომლებშიც ეს სახეობები ცხოვრობენ — მათ შორის წყლის ობიექტებს; მეორე, ის აწესრიგებს ველური ფლორისა და ფაუნის გარემოდან ამოღებას ლიცენზირების გზით; და მესამე, ის გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფ სახეობებს ცალკე რეგისტრაციის სისტემაში აყვანს. სამივე ინსტრუმენტი ერთად ქმნის იმ სამართლებრივ სივრცეს, რომელშიც იზრდება საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების დაცვის საკითხი.
ეკოსისტემების დაცვა — წყლის ჰაბიტატების ჩათვლით
ბუნებრივი ეკოსისტემები, ლანდშაფტები და ტერიტორიები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლისაგან. დაცვას ექვემდებარება, სხვათა შორის: ზღვის სანაპირო ზოლი; ჭაობები, წყაროსთავები, წყალსატევებისა და მდინარეების სათავეები, მყინვარები, მღვიმეები; სუბალპური და ჭალის ტყეები; ძვირფასი ტყის მასივები; მწვანე ზონის ტყეები; სანიტარიული დაცვის ზონები და ტერიტორიები. წყლის ეკოსისტემების ამ სიაში აშკარა დომინირება ცხადყოფს: მდინარეების სათავეები, ჭაობები და წყაროსთავები სწორედ ის ჰაბიტატებია, სადაც მტკნარი წყლის მრავალი სახეობა ბინადრობს და მრავლდება.
ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ტერიტორიების გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებული ნებისმიერი საქმიანობა და მართვის რეჟიმი ხორციელდება გარემოს დაცვის ნორმებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით. ეს კი ნიშნავს, რომ ჰაბიტატის დაცვა სახეობის დაცვის პირველი ხაზია: თუ წყლის ობიექტი დაზიანდა, სახეობის პოზიციებიც საფრთხეში აღმოჩნდება.
ველური ფლორისა და ფაუნის ლიცენზირება
ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა რესურსების თვითაღწარმოებისა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისთვის მათი გარემოდან ამოღება მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება — გარდა ტყის კოდექსით გათვალისწინებული ტყის მართვის ორგანოს მიერ ხეტყის დამზადების მიზნით ჩატარებული აუქციონის შედეგად ხეტყის დამზადების უფლების მინიჭებისა. ლიცენზირება სახეობით სარგებლობის რაოდენობრივ და პროცედურულ კონტროლს ერთდროულად უზრუნველყოფს.
ამასთან, აკრძალულია ყოველი ქმედება, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა სამყაროს, საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებს და სამიგრაციო გზებს. ეს აკრძალვა ჰაბიტატების ჭრილში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: სახეობას შეიძლება ვერავინ ამოიღებდეს გარემოდან, მაგრამ თუ მისი გამრავლების არეალი დაირღვა, შედეგი იგივე იქნება. ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა დაცვისა და სარგებლობის წესს საქართველოს კანონმდებლობა ადგენს.
წითელი ნუსხა და წითელი წიგნი
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი გარეული ცხოველები და ველური მცენარეები რეგისტრირებულნი არიან საქართველოს „წითელ ნუსხასა“ და „წითელ წიგნში“. რეგისტრაცია სახეობის სპეციალური სამართლებრივი სტატუსია: ის ყველა სარგებლობით გადაწყვეტილებაში განსაკუთრებულ სიფრთხილეს მოითხოვს და სანებართვო-სალიცენზიო პრაქტიკასაც მიმართავს. „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შედგენის წესი განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.
წყლის ჰაბიტატების კვალიფიკაცია ამ სისტემაშე განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან მტკნარი წყლის საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების უმრავლესობის გამრავლების არეალი ზუსტად ამ ტიპის ტერიტორიებზე მდებარეობს. წყაროსთავებისა და მდინარეების სათავეების დაცვა სახეობის დაცვის საწინააღმდეგოდ არ არის მიმართული — პირიქით, ეს ის სივრცული პირობაა, რომლის გარეშეც ნებისმიერი სახეობრივი პროგრამა უშედეგოა. ამიტომ პროექტის შეფასებისას ჰაბიტატის სტატუსი პირველი სამოწმებელი ფაქტია.
აღსანიშნავია ისიც, რომ დაცვის ორი გზა — ზოგადი ეკოსისტემური და სახეობრივი — ერთმანეთს ავსებს და არა მეორდება: ზოგი სახეობა ბინადრობს ისეთ ჰაბიტატში, რომელიც ცალკე დაცული ტერიტორია არ არის, და მაშინ მისი დაცვის ერთადერთი ინსტრუმენტი სწორედ აკრძალვა და ლიცენზირებაა; ზოგი კი — ისეთში, რომელიც უკვე დაცული ტერიტორიაა, და მაშინ ტერიტორიის რეჟიმი სახეობის რეჟიმსაც ფარავს. სამართლებრივი ანალიზის ამოცანაა ამ ორ ფენას შორის ზუსტი საზღვრის დადგენა.
სამი ინსტრუმენტის ერთობლიობა
ამ სამშრიანი სისტემის გამოყენება კონკრეტულ შემთხვევაში სამი კითხვით იწყება: სად მდებარეობს ობიექტი და რომელ ეკოსისტემას ეხება; განაცხადებს თუ არა დაგეგმილი საქმიანობა სახეობის გარემოდან ამოღებას და შესაბამისად საჭიროებს თუ არა ლიცენზიას; და შედის თუ არა დაზიანებული სახეობა წითელ ნუსხაში ან წითელ წიგნში. თითოეულ კითხვაზე პასუხი ცალკეულ სამართლებრივ კვლევას საჭიროებს, და მათი ერთობლიობა განსაზღვრავს პროექტის საბოლოო ფორმატს.
სახეობრივი დაცვის საერთაშორისო განზომილებაც არ უნდა დავივიწყოთ: კონვენციის დანართებში შეტანილი სახეობებით საერთაშორისო ვაჭრობა ცალკე ნებართვით რეგულირდება, რაც საფრთხის ქვეშ მყოფი სახეობების მიმოქცევას საერთაშორისო დონეზეც აკონტროლებს.
აღწერილი სამი ნორმა ერთმანეთს ავსებს და არა მეორდება. ეკოსისტემების დაცვა მიმართულია ჰაბიტატებზე — იმ სივრცეზე, სადაც სახეობა ცხოვრობს; ლიცენზირება — თვით ამოღების ოპერაციებზე; წითელი ნუსხა და წითელი წიგნი კი — იმ სახეობების იდენტიფიკაციაზე, რომლებიც ყველაზე მეტ რისკში არიან. საქმიანობის დაგეგმვისას მნიშვნელოვანია სამივე ფენის გათვალისწინება: ჰაბიტატის სტატუსი, ოპერაციის სალიცენზო ხასიათი და სახეობის რეგისტრაცია. ასეთი სამშრიანი შეფასება ქმნის სრულ სურათს და იცავს როგორც გარემოს, ასევე პროექტის მფლობელს სამართლებრივი რისკისგან.
კანონი ორ დონეს განსაზღვრავს. პირველი — ეკოსისტემური: ეკოსისტემები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დაზიანებისა და დეგრადაციისაგან. მეორე — სახეობრივი: გარემოდან ამოღება ლიცენზირებას ექვემდებარება; საბინადრო გარემოს, გამრავლებისა და მიგრაციის არეების დაზიანება აკრძალულია. გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები საქართველოს „წითელ ნუსხაში“ და „წითელ წიგნში“ რეგისტრირდება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ — ხშირად დასმული კითხვები საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობებზე.
რა არის წითელი ნუსხა და წითელი წიგნი?
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების რეგისტრაციის ფორმები; შედგენის წესს კანონმდებლობა განსაზღვრავს.
შეიძლება თუ არა სახეობის გარემოდან ამოღება?
ლიცენზირებას ექვემდებარება; დაუშვებელია საბინადრო გარემოს, გამრავლებისა და მიგრაციის არეების დაზიანება.
რომელი ტერიტორიებია დაცული?
სანაპირო ზოლი, ჭაობები, წყაროსთავები, მყინვარები, მღვიმეები, სუბალპური და ჭალის ტყეები და სანიტარული დაცვის ზონები.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
საფრთხის ქვეშ მყოფ სახეობებთან დაკავშირებული ყოველი გადაწყვეტილება — ლიცენზია, გეგმა თუ პროექტი — ეკოსისტემურ და სახეობრივ დაცვის ნორმებს უნდა ერგებოდეს. Legal.ge-ის იურისტები შეაფასებს თქვენს სიტუაციას მოქმედი კანონმდებლობით და დაეხმარებიან ლიცენზიურ საკითხში. მოგვმართეთ Legal.ge-ზე.