ზღვის გარემოს დაცვის სამართლებრივი ბაზა
საზღვაო სამართლის ზოგადი ნორმები — გემების რეგისტრაცია, ეკიპაჟის შემადგენლობა, ზღვაოსნობის ხელშეკრულებები — ცალკე კანონმდებლობაშია განთავსებული და ამ გვერდის საფუძველზე არ იმყოფება; რაც აქ დოკუმენტირებულია, არის ზღვის გარემოს დაცვის რეჟიმი „საქართველოს გარემოს დაცვის შესახებ“ კანონით. კანონის მე-45 მუხლის თანახმად, ბუნებრივი ეკოსისტემები, ლანდშაფტები და ტერიტორიები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლისაგან. დაცვას ექვემდებარება: ზღვის სანაპირო ზოლი; ჭაობები, წყაროსთავები, წყალსატევებისა და მდინარეების სათავეები, მყინვარები, მღვიმეები; სუბალპური და ჭალის ტყეები; ძვირფასი ტყის მასივები; მწვანე ზონის ტყეები; სანიტარული დაცვის ზონები და ტერიტორიები. ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ტერიტორიების გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებული ნებისმიერი საქმიანობა და მართვის რეჟიმი განხორციელდება გარემოს დაცვის ნორმებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით, ხოლო ამ საკითხებს, მიწათსარგებლობის დაგეგმვისა და ზონირების ჩათვლით, კანონმდებლობა განსაზღვრავს. ზღვის სანაპირო ზოლი ამ ჩამონათვალში პირველია, და ეს კანონმდებლის სტრატეგიულ არჩევანს ასახავს: სანაპირო ზოლი ზღვისა და ხმელეთის ურთიერთქმედების ზონაა, სადაც ეკოსისტემური დარღვევა ყველაზე სწრაფად ვლინდება. ჭაობების, წყაროსთავებისა და მდინარეთა სათავეების დაცვა კი ზღვაში ჩამდინარე წყლების ხარისხს იცავს საწყიროდანვე — ამ კატეგორიების დაცვა ზღვისპირა ღონისძიებების ეფექტიანობის არსებითი წინაპირობაა.
შავი ზღვის დაბინძურებისაგან დაცვა
კანონის მე-54 მუხლი შავი ზღვის გარემოს დაცვისა და შენარჩუნების მიზნით ყოველ საქმიანობის სუბიექტს ავალდებულებს განახორციელოს ღონისძიებები, რომლებიც უზრუნველყოფს ხმელეთზე მდებარე დაბინძურების წყაროებიდან, გემებიდან, კონტინენტურ შელფზე საქმიანობის შედეგად, ტრანსსასაზღვრო ტვირთზიდვის დროს, ატმოსფეროდან, ზღვაში ჩამდინარე წყლებით და ჩამარხვით ზღვის საშიში ნივთიერებებითა და მასალებით დაბინძურების თავიდან აცილებას, აღკვეთას, შემცირებასა და კონტროლს. ეს ჩამონათვალი ზღვის დაბინძურების ყველა ძირითადი გზას აღწერს და სწორედ ამიტომ ზღვისპირა საქმიანობის ორგანიზაცია ამ წყაროების კლასიფიკაციიდან იწყება: თითოეული წყაროსთვის სუბიექტს შესაბამების ღონისძიებები ცალკე უნდა ჰქონდეს დაგეგმილი. საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში შავი ზღვის დაბინძურებისაგან დაცვის სამართლებრივ რეჟიმს კანონმდებლობა აწესებს.
ვერცხლისწყლის სპეციალური რეჟიმი
იმავე მუხლის ფარგლებში ჩამოყალიბებულია ვერცხლისწყლისა და მისი ნაერთების ანთროპოგენური გაფრქვევებისა და გაჟონვებისგან ადამიანის ჯანმრთელობისა და გარემოს დაცვის სპეციალური სამართლებრივი რეჟიმი: აკრძალულია ვერცხლისწყლის პირველადი მოპოვება — ისეთი მოპოვება, რომლის დროსაც ძირითადი მოსაპოვებელი ნივთიერება ვერცხლისწყალია — და ოქროს მოპოვებისას ან/და გადამუშავებისას ვერცხლისწყლის ან მისი ნაერთის გამოყენება. ვერცხლისწყლის იმპორტი, ექსპორტი და ტრანზიტი დასაშვებია წინასწარი დასაბუთებული თანხმობის გაცემის საფუძველზე, მთავრობის მიერ დამტკიცებული წესის შესაბამისად; ვერცხლისწყლით გამდიდრებული ცალკეული პროდუქტები და შეზღუდული საწარმოო პროცესებიც ამავე წესით განისაზღვრება. ზღვის გარემოს კონტექსტში ეს რეჟიმი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ვერცხლისწყალი ზღვის ეკოსისტემებისთვის ერთ-ერთი ყველაზე სახიფათო მტკიცე დამაბინძურებელია და საკვებ ჯაჭვში ბიოაკუმულაციის უნარით გამოირჩევა.
ნარჩენები და სახელმწიფო კონტროლი
კანონის მე-34 მუხლი ზღვისთვისაც გადამწყვეტ აკრძალვას შეიცავს: აკრძალულია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში. საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება, აღდგენა და განთავსება გარემოსდაცვითი, სანიტარულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმების დაცვით; კანონმდებლობით გათვალისწინებული ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართულია მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, რადიოაქტიური და სხვა სახიფათო ნარჩენებისა — მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში. კონტროლს კანონის მე-57 მუხლი აწესრიგებს: გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფეროში სახელმწიფო კონტროლს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო, აგრეთვე სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო. დეპარტამენტი ინსპექტირებას ახორციელებს გეგმური ან არაგეგმური შემოწმებით და დათვალიერებით; შემოწმების საფუძველია ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს, დათვალიერებას კი აქტის გამოცემა არ საჭიროებს. პასუხისმგებლობა სამართალდარღვევის ჩამდენს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისგან არ ათავისუფლებს, ხოლო ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა ათი წელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან. ამრიგად, ზღვის გარემოს დაცვის რეჟიმი სამი ფენისგან შედგება: ეკოსისტემური დაცვა, საწყიროებრივი პრევენცია და აკრძალვა-კონტროლის ფენა, რომელიც ნარჩენების განთავსებას ზღვაში სრულიად კრძალავს და დარღვევის შემთხვევაში ზიანის ანაზღაურებასაც ითხოვს; ვერცხლისწყლის რეჟიმი ამ ფენებს ნივთიერება-სპეციფიური ინსტრუმენტით ავსებს.
ხშირად დასმული კითხვები
ზღვის გარემოს დაცვაზე ყველაზე ხშირად სახელმწიფო კონტროლის ორგანოები, შემოწმების წესი და ზღვაში ნარჩენების განთავსების აკრძალვა იკითხება.
ვინ ახორციელებს სახელმწიფო კონტროლს ზღვის გარემოს დაცვაზე?
სამინისტრო, დეპარტამენტი, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო და სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო — კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში.
რა არის შემოწმების საფუძველი ზღვისპირა ობიექტზე?
ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს; დათვალიერება აქტის გამოცემას არ საჭიროებს.
რამდენ ხანში შეიძლება გარემოსთვის ზიანის მოთხოვნა?
ხანდაზმულობის ვადა ათი წელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან; პასუხისმგებლობა ზიანის ანაზღაურებისგან არ ათავისუფლებს.
შეიძლება თუ არა ნარჩენების განთავსება ზღვაში?
არა — ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში აკრძალულია; სახიფათო ნარჩენები მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში თუ განთავსდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მუშაობს ზღვისპირა და საზღვაო სექტორის კომპანიებთან: ვაანალიზებთ დაბინძურების წყაროების კლასიფიკაციას, ვამზადებთ შესაბამისი ღონისძიებების დოკუმენტაციას და ვაფასებთ ნარჩენების მართვისა და სახელმწიფო კონტროლის რისკებს.
თუ ზღვისპირა საქმიანობას გეგმავთ ან კონტროლის ორგანოს გადაწყვეტილებას ეწინააღმდეგებით, მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — შევაფასებთ თქვენს მდგომარეობას კანონმდებლობის საფუძველზე.