წყლით სარგებლობის სამართლებრივი ჩარჩო
წყალი, როგორც ბუნებრივი რესურსი, გარემოს დაცვის შესახებ კანონის რეგულირების ობიექტია, და წყლით სარგებლობის უფლება ამ კანონის სამი უკვე ნანახი ინსტრუმენტით ყალიბდება: ძირითადი პრინციპებით, გარემოზე დატვირთვის ნორმებით და გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილებით. ეს გვერდი სწორედ ამ სამ ინსტრუმენტს აღწერს — რატომ არის წყლით სარგებლობა ფასიანი, როგორ ზღუდავს იმას კვოტების სისტემა და როდის არის საქმიანობისთვის გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება აუცილებელი.
ძირითადი პრინციპები — ფასიანი ბუნებათსარგებლობა
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელების დროს სახელმწიფო ორგანოები და ყველა ფიზიკური და იურიდიული პირი ვალდებულია იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით, და წყლის შემთხვევაში აქ სამი პრინციპი განსაკუთრებით მუშაობს. ფასიანი ბუნებათსარგებლობის პრინციპი: საქმიანობის სუბიექტისთვის მიწის, წყლის, ტყის, ფლორისა და ფაუნის, წიაღისა და წიაღისეული ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობა ფასიანია — წყალი საზოგადოებრივი საკუთრებაა და მისი გამოყენება უფასო არ არის. პრინციპი „დამბინძურებელი იხდის“: საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს მის მიერ გარემოსთვის მიყენებული ზიანი — წყლის დაბინძურება ანაზღაურებას მოითხოვს. და მდგრადობის პრინციპი: გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების გამოყენება დასაშვებია, როდესაც საშიშროება არ ექმნება საზოგადოების განვითარებას და უზრუნველყოფილია რესურსების დაცვა შეუქცევადი ცვლილებებისაგან.
ამას ემატება რისკის შემცირების პრინციპი — საქმიანობის დაგეგმვისას მიღებული უნდა იყოს ზომები მავნე ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად; რესტიტუციის პრინციპი — დეგრადირებული გარემო აღდგენილი უნდა იყოს პირვანდელ მდგომარეობასთან მაქსიმალურად მიახლოებული სახით; და გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პრინციპი — პროექტირებისას სუბიექტი ვალდებულია შეაფასოს საქმიანობის შესაძლო ზემოქმედება. ეს პრინციპები აბსტრაქტული დეკლარაციები არ არის: ისინი იმ კონკრეტული ინსტრუმენტების საფუძველია, რომლებითაც სახელმწიფო წყალს აკონტროლებს.
გარემოზე დატვირთვის ნორმები და კვოტები
ბუნებრივი ეკოსისტემებით, ლანდშაფტებით და სხვა ტერიტორიებით სარგებლობისას და ათვისებისას დგინდება მათი დატვირთვის ზღვრულად დასაშვები ნორმები. ეს ნორმები მოიცავს ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის კვოტებს, რომლებიც მდგრადი განვითარების პრინციპების გათვალისწინებით სახელმწიფო დონეზე დგინდება; ცალკეული სახეობებით სარგებლობის კვოტები კი რეგიონალურ და ადგილობრივ დონეებზე. ნორმებს 5 წელიწადში ერთხელ შეიმუშავებს და ამტკიცებს სამინისტრო დებულებით. წყლის შემთხვევაში ეს ნიშნავს, რომ მოცემული წყლის ობიექტიდან აღების ან მასში ჩაშვების შესაძლო მოცულობა არ არის ულიმიტო — იგი ზღვრულია და დონეებად ყალიბდება.
გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება
საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ეკოლოგიური, სოციალური და ეკონომიკური ინტერესების გათვალისწინების, აგრეთვე ადამიანის ჯანმრთელობის, ბუნებრივი გარემოს, კულტურულ და მატერიალურ ფასეულობათა დაცვის მიზნით საქართველოს ტერიტორიაზე საქმიანობის განხორციელებისათვის აუცილებელია გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება. გადაწყვეტილების გაცემამდე გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის შესაბამისად ხორციელდება გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პროცედურა, ხოლო გაცემასთან დაკავშირებული საკითხები ამავე კოდექსით განისაზღვრება. წყალზე ზემოქმედებადი საქმიანობისთვის ეს არის ის აქტი, რომელიც ზემოქმედების პირობებს აფიქსირებს.
რა არ არის ამ ნორმებში
ეს ნორმები არ შეიცავს კონკრეტულ კვოტის რიცხვებს ან ტარიფებს — ისინი დებულებებითა და დადგენილებებით დგინდება და იცვლება; ასევე არ არის აქ განაცხადის პროცედურის დეტალები, რომლებიც შეფასების კოდექსით და სანებართვო კანონმდებლობით წყდება. კონკრეტული პროექტის დაგეგმვისას ჯერ უნდა დადგინდეს, ხვდება თუ არა იგი შეფასებისა და გადაწყვეტილების სავალდებულო ჩარჩოში, შემდეგ კი გადამოწმდეს აქტუალური კვოტები.
პირველი: გაიგეთ, რომ წყლით სარგებლობა ფასიანია და დამბინძურებელი იხდის — ბიუჯეტირებისას ეს ხარჯები თავიდანვე ჩადეთ. მეორე: გადაამოწმეთ კვოტები შესაბამის დონეზე — სახელმწიფო, რეგიონული თუ ადგილობრივი. მესამე: თუ საქმიანობა წყალზე ზემოქმედებს, დაიწყეთ შეფასებისა და გადაწყვეტილების ჩარჩოთი — ეს დროის ყველაზე მგრძნობიარე ეტაპია. მეოთხე: დაიმახსოვრეთ, რომ ნორმები 5 წელიწადში ერთხელ ახლდება — გადამოწმეთ ვადა.
კიდევ ერთი დეტალი, რომელიც პრაქტიკოსებს ხშირად უგანახლდებათ: პრინციპების სია ამ კანონში დახურული არ არის მხოლოდ დეკლარაციული ჩამონათვლით — მას ემატება პრიორიტეტულობის პრინციპი, რომლის თანახმადაც ქმედება, რომელმაც შეიძლება უარყოფითი ზეგავლენა მოახდინოს, შესაძლებელია შეიცვალოს ნაკლებად რისკიანი, თუნდაც უფრო ძვირად ღირებული ქმედებით — და უფრო ძვირად ღირებულ ქმედებას პრიორიტეტი ენიჭება, თუ მისი ღირებულება არ აღემატება ნაკლებად ღირებული ქმედებით მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ხარჯებს. წყლის პროექტებში ეს პირდაპირ ტექნოლოგიურ არჩევანს ეხება: უფრო ძვირი, მაგრამ უსაფრთხო გადაწყვეტილება კანონით პრიორიტეტულია. ასევე მნიშვნელოვანია საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები — გადაწყვეტილებების მიღებაში საზოგადოება მონაწილეობს, და ინფორმაცია გარემოს მდგომარეობის შესახებ ღიაა. ეს ორი პრინციპი წყლის საკითხზე საჯარო დისკუსიის სამართლებრივ საფუძველს ქმნის.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ — ამ თემაზე ხშირად დასმული კითხვები.
რატომ არის წყლით სარგებლობა ფასიანი?
გარემოს დაცვის შესახებ კანონის ძირითადი პრინციპებით — ბუნებათსარგებლობა ფასიანია და ეს პრინციპი წყალზეც ვრცელდება.
რა ზღუდავს წყლით სარგებლობას?
გარემოზე დატვირთვის ნორმები და კვოტების სისტემა.
როდის არის გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება აუცილებელი?
კანონით განსაზღვრულ საქმიანობისთვის — საქმიანობის დაწყებამდე; ეს წყლით სარგებლობის სამართლებრივ ჩარჩოსაც ასცდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი თქვენს სიტუაციას ამ გვერდზე აღწერილი ნორმების ფარგლებში შეაფასებს და შესაბამის ინსტრუმენტებს დაგეხმარებთ. მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — პირველივე კონსულტაციაზე დავგეგმავთ ნაბიჯებს.
დროული მიმართვა პოზიციას ამაგრებს — დაგვიკავშირდით სანამ ვადები ან დავის განვითარება გადაწყვეტილებას შეზღუდავს.