ველური ბუნების სამართალი საქართველოში გარემოს დაცვის კანონის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნაწილია: იგი ფარავს ბუნებრივი ეკოსისტემების დაცვას, ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა რესურსებით სარგებლობას, გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობების რეჟიმს და დაცული ტერიტორიების სისტემას. ამ გვერდზე თქვენ ნახავთ ამ ოთხი ფენის სრულ აღწერას და იმას, რასაც თითოეული მათგანი მოითხოვს საქმიანობის სუბიექტისგან.
ბუნებრივი ეკოსისტემების დაცვა
ბუნებრივი ეკოსისტემები, ლანდშაფტები და ტერიტორიები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლისაგან. ეს ზოგადი მიზანი კონკრეტულ დაცვას ექვემდებარება ობიექტების ჩამონათვალით: ზღვის სანაპირო ზოლი; ჭაობები, წყაროსთავები, წყალსატევების და მდინარეების სათავეები, მყინვარები, მღვიმეები; სუბალპური და ჭალის ტყეები; ძვირფასი ტყის მასივები; მწვანე ზონის ტყეები; სანიტარიული დაცვის ზონები და ტერიტორიები.
ბუნებრივი ეკოსისტემების, ლანდშაფტებისა და ტერიტორიების გამოყენებასთან და მართვასთან დაკავშირებული ნებისმიერი საქმიანობა და მათი მართვის რეჟიმი ხორციელდება გარემოს დაცვის ნორმებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით, ხოლო ამ საკითხებს — მიწათსარგებლობის დაგეგმვისა და ზონირების ჩათვლით — განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობა. ეს ნიშნავს, რომ ველურ ბუნებაზე ზემოქმედების ნებისმიერი პროექტი ორმაგი შემოწმების წინაშე დგას: ეკოსისტემის დაცვის მიზნისა და გამოყენების რეგულაციის მიმართ.
ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა დაცვა
ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა რესურსების თვითაღწარმოებისა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისთვის მათი გარემოდან ამოღება მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება — გარდა ტყის კოდექსით გათვალისწინებული ტყის მართვის ორგანოს მიერ ხეტყის დამზადების მიზნით ჩატარებული აუქციონის შედეგად ხეტყის დამზადების უფლების მინიჭებისა. ლიცენზირება აქ ბუნებრივი რესურსის ამოღების კონტროლის ინსტრუმენტია: სახელმწიფო წინასწარ ადგენს დასაშვებ მოცულობებს.
აკრძალულია ყოველი ქმედება, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა სამყაროს, საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებს და სამიგრაციო გზებს. ეს აკრძალვა ფართოა და მოიცავს არა მხოლოდ პირდაპირ მოპოვებას, არამედ ჰაბიტატის დაზიანებასაც — საბინადრო გარემოს დაცვა ველური ბუნების სამართლის ცენტრალური ელემენტია. საქართველოში ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა დაცვისა და სარგებლობის წესს ადგენს საქართველოს კანონმდებლობა.
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი სახეობები
გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი გარეული ცხოველები და ველური მცენარეები რეგისტრირებულნი არიან საქართველოს „წითელ ნუსხასა“ და „წითელ წიგნში“. ეს რეგისტრაცია სპეციალური დაცვის საფუძველია: ჩამონათვალში მოხვედრილი სახეობა განსაკუთრებულ ყურადღებას ითხოვს როგორც ლიცენზირების, ისე ზოგადი ქმედებების დონეზე.
საქართველოს „წითელი ნუსხისა“ და „წითელი წიგნის“ შედგენის წესი განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით — ანუ თავად სიები და მათი განახლების პროცედურა ცალკე დადგენილი წესებით წყდება. ველურ ბუნებაზე მოქმედებისას ამ სიებთან შეჯერება აუცილებელი ნაბიჯია: თუ თქვენი საქმიანობა ეხება იმ ტერიტორიას ან რესურსს, სადაც ისეთი სახეობა ბინადრობს, დამატებითი მოთხოვნების მოლოდინი გაქვთ.
დაცული ტერიტორიების სისტემა
დაცული ტერიტორიების კატეგორიებია: სახელმწიფო ნაკრძალი, ეროვნული პარკი, ბუნების ძეგლი, აღკვეთილი, დაცული ლანდშაფტი, მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია. თითოეულ კატეგორიას თავისი მართვის რეჟიმი აქვს, და სწორედ კატეგორია განსაზღვრავს, რა სახის საქმიანობაა დასაშვები მოცემულ ტერიტორიაზე.
საქართველოში დასაშვებია დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში ჩართული კატეგორიების — ბიოსფერული რეზერვატის, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბნის, საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორიის — არსებობა. დაცული ტერიტორიები კი იქმნება საქართველოს პარლამენტის გადაწყვეტილებით: ახალი ტერიტორიის დაცვაში ჩართვა საკანონმდებლო გადაწყვეტილებაა და ადმინისტრაციული ორგანოს შეხედულებაზე არ არის დატოვებული.
რას ნიშნავს ეს საქმიანობისთვის
ველურ ბუნებასთან დაკავშირებული პროექტის დაგეგმვისას ოთხი შემოწმება გაქვთ: ეხება თუ არა თქვენი საქმიანობა დაცვას ექვემდებარე ეკოსისტემას; საჭიროებს თუ არა რესურსის ამოღება ლიცენზიას; არის თუ არა ტერიტორია დაცული ტერიტორია და რომელ კატეგორიას მიეკუთვნება; და ხომ არ ბინადრობს ამ არეალში წითელ ნუსხაში მოხვედრილი სახეობა. ამ ოთხი კითხვის პასუხი წინასწარ განსაზღვრავს თქვენი პროექტის სამართლებრივ ჩარჩოს.
გაითვალისწინეთ, რომ აკრძალვა საბინადრო გარემოსა და სამიგრაციო გზების დაზიანებაზე ფართო ინტერპრეტაციის ობიექტია: ისეთი პროექტებიც, რომლებიც პირდაპირ არ ეხება ფაუნას, შეიძლება შეეხოს მათ გავრცელების არეალს. ამიტომ გარემოსდაცვითი შეფასების ეტაპზე ველური ბუნების კომპონენტის განხილვა ყოველთვის სასურველია.
საერთაშორისო განზომილება და პრაქტიკული ორიენტირი
დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში ჩართული კატეგორიების არსებობა ნიშნავს, რომ ეროვნული სისტემა გლობალურ კლასიფიკაციასთანაა შეთანხმებული: ბიოსფერული რეზერვატი, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბანი და საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორია ქართულ სივრცეშიც არის ასახული. ეს პრაქტიკულად იმას ნიშნავს, რომ ველური ბუნების პროექტის შეფასებისას საერთაშორისო სტანდარტების მოლოდინიც გამართლებულია.
კიდევ ერთი პრაქტიკული ორიენტირი: დაცვის ჩამონათვალი — ჭაობებიდან მყინვარებამდე — განსაზღვრავს იმ ტერიტორიებს, სადაც ნებისმიერი ზემოქმედება განსაკუთრებულ ყურადღებას ითხოვს. ასეთ ტერიტორიაზე პროექტის დაგეგმვისას ჯერ დადგინდეს ზუსტი სტატუსი, შემდეგ კი — მართვის რეჟიმი; მხოლოდ ამის შემდეგ ხდება გამოყენების ფორმის შერჩევა შესაბამისი სანქციო რისკების გათვალისწინებით.
დასკვნა
ველური ბუნების სამართალი ოთხ ფენად შეიძლება ჩაიხედოს: ეკოსისტემების დაცვის მიზანი და ობიექტების ჩამონათვალი; ველური ფლორისა და ფაუნის ლიცენზირებული ამოღება და ჰაბიტატის დაცვა; წითელი ნუსხისა და წითელი წიგნის რეჟიმი; და დაცული ტერიტორიების კატეგორიების სისტემა. ამ ფენების ერთად წაკითხვა გაძლევთ იმ სამართლებრივ რუკას, რომლითაც ველურ ბუნებასთან დაკავშირებული ნებისმიერი გადაწყვეტილება უნდა შემოწმდეს.