ავტორის უფლება შემოქმედლებისთვის
ყოველი შემოქმედლისთვის საავტორო უფლების სამი საყრდენი კითხვა „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის ოთხი მუხლით პასუხობს: რა ხდება დაცული და რა არასოდეს (მუხლი 5); როდის და როგორ იბადება უფლება — ყოველგვარი ფორმალობის გარეშე (მუხლი 9); რომელი პირადი უფლებები არასოდეს ტოვებენ ავტორს (მუხლი 17); და რას შეუძლია ავტორს ქონებრივ სფეროში — ლიცენზიასა თუ გასხვისებაში (მუხლი 18). ამ გვერდზე ეს ოთხი ბლოკი ერთად განვმარტავთ ისე, როგორც პრაქტიკოს შემოქმედს სჭირდება.
რა იცავს კანონი და რას არა — მუხლი 5
საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგია — განურჩევლად დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა. დაცვა ეხება ნაწარმოებს, რომელიც ობიექტური ფორმით არსებობს — გამოცემა ან საჯარო გაცნობა აუცილებელი არაა. მაგრამ აქვეა საზღვარიც: საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე — მაშინაც კი, თუ ისინი ნაწარმოებშია გამოხატული. ანუ იდეა თავისუფალია, ფორმა კი — დაცული; სწორედ ეს განსხვავება განსაზღვრავს, რას შეიძლება მოითხოვოს ავტორმა და რას არა.
უფლების დაბადება ფორმალობების გარეშე — მუხლი 9
საავტორო უფლება ნაწარმოებზე წარმოიშობა მისი შექმნის მომენტიდან. ნაწარმოები შექმნილად ითვლება, როდესაც ის რაიმე ობიექტური ფორმით არის გამოხატული — აღქმისა და რეპროდუცირების საშუალებას რომ იძლევა. რეგისტრაცია, სპეციალური გაფორმება ან სხვა ფორმალობა აუცილებელი არაა: ტექსტი, დაწერილი რვეულშივე, უკვე დაცულია. ავტორს თავისი უფლების განცხადებისთვის შეუძლია გამოიყენოს საავტორო უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც ნაწარმოების ყოველ ეგზემპლარზე დაისმება და სამი ელემენტისგან შედგება: © ნიშნის, უფლების მფლობელის სახელის და ნაწარმოების პირველი გამოცემის წლის. ეს ნიშანი უფლებას არ ქმნის — ის მხოლოდ მის განცხადებას ემსახურება.
პირადი უფლებები, რომლებიც არასოდეს ტოვებენ ავტორს — მუხლი 17
ავტორის პირადი არაქონებრივი უფლებებია: აღიარებულ იქნეს ავტორად და მოითხოვოს სახელის მითითება ყოველ გამოყენებისას (ავტორობის უფლება); ფსევდონიმის მითითება სახელის ნაცვლად და სახელის აღნიშვნაზე უარის თქმა (სახელის უფლება); გადაწყვეტილება, როდის, სად და რა ფორმით გახდეს ცნობილი ნაწარმოების შექმნის ფაქტი; სხვა პირებისთვის ცვლილებების შეტანის ნებართვა და თანხმობის გარეშე ცვლილებების აღკვეთა (ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლება); ნაწარმოების დაცვა დამახინჯებისგან, რომელიც ავტორის პატივს და ღირსებას შელახავს (რეპუტაციის პატივისცემის უფლება); სხვა ავტორთა ნაწარმოებების დართვის ნებართვა; და ნაწარმოების გამოყენების შეწყვეტის მოთხოვნა — გამოხმობის უფლება, რომელიც სამსახურებრივ ნაწარმოებებზე არ ვრცელდება და ავტორის ხარჯზე ხორციელდება მოსარგებლისთვის ზიანის ანაზღაურებით.
მნიშვნელოვანია ამ უფლებათა სტატუსი: ისინი ავტორს ეკუთვნის ქონებრივი უფლებებისგან დამოუკიდებლად, უნარჩუნდება მათი დათმობის შემთხვევაშიც და ავტორის სიცოცხლეში არ გასხვისდება. ანუ ნაწარმოების გაყიდვა ავტორობას ვერ გააუქმებს — ეს წესი შემოქმედის უსაფრთხოების ქვაკუთხედია.
ქონებრივი დოკატრე — მუხლი 18
ქონებრივ სფეროში ავტორს ან უფლების სხვა მფლობელს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება აქვს: რეპროდუცირება; ორიგინალის ან ასლების გავრცელება გაყიდვით ან საკუთრების გადაცემით; ასლების იმპორტი; საჯარო ჩვენება; საჯარო შესრულება; საჯარო გადაცემა, მათ შორის ხელმისაწვდომობა ნებისმიერი პირისთვის არჩეულ დროსა და ადგილიდან; თარგმნა; გადამუშავება; გაქირავება ან მფლობელობის სხვა ფორმით გადაცემა. ყოველი გამოყენებისთვის ავტორს ჰონორარის მიღების უფლებაც აქვს.
აქვეა ორი მნიშვნელოვანი წესი: საქართველოში ასლის პირველი გაყიდვით ამოიწურება ავტორის უფლება შემდგომ გავრცელებაზე — გამოფიტვის პრინციპი; ხოლო ნოტებით გამოხატული მუსიკალური, აუდიოვიზუალური ნაწარმოებების, კომპიუტერული პროგრამების, მონაცემთა ბაზებისა და ფონო- ან ვიდეოგრამებზე ჩაწერილი ნაწარმოებების შემთხვევაში გაქირავების უფლება საკუთრების გადაცემის მიუხედავად ავტორს რჩება. ჰონორარის ოდენობა და გადახდის წესი შეთანხმებით დგინდება; ხელახალი კაბელური გადაცემისას კი — კოლექტიურ საფუძველზე მმართველ ორგანიზაციასა და მოსარგებლეს შორის, ხოლო ვერ შეთანხმდებინ, თუ ტარიფს კომისია განსაზღვრავს, რომლის გადაწყვეტილების გასაჩივრებაც მიღებიდან 2 თვის ვადაში შეიძლება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ შემოქმედების დაცვასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
უნდა დავრეგისტრირო თუ არა ნაწარმოები?
არა — საავტორო უფლება შექმნის მომენტიდანვე წარმოიშობა; რეგისტრაცია თუ გაფორმება აუცილებელი არაა. ნიშნის ©, სახელის და წლის დასმა უფლების განცხადებას ემსახურება, მის წარმოშობას კი არ განაპირობებს.
ჩემი იდეა მოიპარეს — დაცულია ის?
არა — საავტორო უფლება იდეებს, მეთოდებს, კონცეფციებს, პრინციპებს, აღმოჩენებსა და ფაქტებს არ ეხება; დაცვა მხოლოდ გამოხატულ ობიექტურ ფორმას ფარავს.
შემიძლია თუ არა ნაწარმოების გაყიდვის შემდეგ სახელის მოთხოვნა?
დიახ — პირადი არაქონებრივი უფლებები ქონებრივისგან დამოუკიდებლად მუშაობს, მათი დათმობისასაც რჩება და სიცოცხლეში არ გასხვისდება.
როდის შემიძლია ნაწარმოების გამოხმობა?
გამოყენების შეწყვეტის მოთხოვნა შესაძლებელია საჯარო განცხადებით, ავტორის ხარჯზე და მოსარგებლისთვის ზიანის ანაზღაურებით — სამსახურებრივი ნაწარმოებების გარდა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
თუ ხელშეკრულება გიწერიათ, ნაწარმოები გამოიყენეს თუ გაქირავების უფლება განიხილება, გადაწყვეტილება უნდა დაეყრდნოს კანონის მე-5, მე-9, მე-17 და მე-18 მუხლებს. Legal.ge-ს სპეციალისტები განვმარტავთ თქვენს უფლებებს, შევაფასებთ ხელშეკრულებას და დაგეხმარებთ ჰონორარის ან დარღვევის მოთხოვნის მომზადებაში. მოგვმართეთ Legal.ge-ის ფორმით.