მუსიკის ლიცენზირების საფუძველი — ქონებრივი უფლებები
მუსიკის ლიცენზირება საავტორო უფლების კანონით განსაზღვრულ ქონებრივ უფლებებზეა აგებული. ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენების განსაკუთრებული უფლება — ეს ნიშნავს უფლებას, განახორციელოს, ნება დართოს ან აკრძალოს ნაწარმოების რეპროდუცირება, გავრცელება, იმპორტირება, საჯარო ჩვენება, საჯარო შესრულება, საჯარო გადაცემა — პირველი ან ხელახალი, სადენით ან უმავთულო კავშირგაბმულობის მეშვეობით, ისე რომ ნაწარმოები ნებისმიერი პირისთვის იყოს ხელმისაწვდომი მის მიერ არჩეულ დროს და ადგილიდან — აგრეთვე თარგმნა და გადამუშავება. მუსიკისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ საჯარო შესრულებისა და საჯარო გადაცემის უფლებებია: კონცერტი, რადიოეთერი, ტელეეთერი და სტრიმინგ პლატფორმა სხვადასხვა გამოყენების სახია, რომელთა დაშვებაც ლიცენზიით ხდება — და თითოეული მათგანისთვის ცალკე გათვალისწინებაა საჭირო, თუნდაც ერთსა და იმავე ჩანაწერზე საუბროდ. რეპროდუცირება და გავრცელება ფიზიკურ და ციფრულ ასლებს აწესრიგებს, იმპორტირება კი — საზღვარგარეთ დამზადებული ასლების შემოტანას. ავტორს ან უფლების მფლობელს ჰონორარის მიღების უფლებაც აქვს ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისათვის. ამასთან, საქართველოში ავტორის მიერ ან მისი თანხმობით ნაწარმოების ასლის პირველი გაყიდვით ამოიწურება ავტორის უფლება ასლის შემდგომ გავრცელებაზე ქვეყნის ფარგლებში — ეს წესი ფიზიკური ასლების ბაზარს ეხება და ლიცენზირების სფეროს ზუსტად განსაზღვრავს.
შემსრულებლისა და ფონოგრამის უფლებები
მუსიკის გამოყენება არ ამოიწურება მხოლოდ ავტორის უფლებით: შემსრულებელს თავის შესრულებაზე აქვს პირადი და ქონებრივი უფლებები — სახელის უფლება, შესრულების დაცვა დამახინჯებისაგან და შესრულების ნებისმიერი ფორმით გამოყენების უფლება ჰონორარის მიღების ჩათვლით. ამიტომ ჩანაწერი მუსიკის კომერციული გამოყენება რამდენიმე უფლების ლიცენზირებას მოითხოვს ერთდროულად — ავტორის, შემსრულებლისა და ფონოგრამის მწარმოებლის თანხმობა ერთად უნდა იყოს უზრუნველყოფილი. განსაკუთრებული წესი შეეხება სამსახურებრივ შესრულებას: ასეთ შესრულებაზე შემსრულებელს სახელის უფლება რჩება, ხოლო გამოყენების განსაკუთრებული უფლება ეკუთვნის იმ პირს, რომელთანაც მას შრომითი ურთიერთობა აქვს, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული — დამსაქმებლისთვის ეს ნიშნავს, რომ უფლება სწორედ მასთან არის, მაგრამ მხოლოდ ნაგულისხმევად.
ჰონორარი და კოლექტიური მმართველობა
საავტორო ჰონორარის ოდენობა, მისი გამოანგარიშებისა და გადახდის წესი დგინდება ავტორს, საავტორო უფლების სხვა მფლობელს ან ქონებრივ უფლებების კოლექტიურ საფუძველზე მმართველ ორგანიზაციასა და მოსარგებლეს შორის დადებული ხელშეკრულებით. კაბელით ხელახალი გადაცემის შემთხვევაში ჰონორარის ოდენობა მხოლოდ ამ ორგანიზაციასა და მოსარგებლეს შორის ხელშეკრულებით დგინდება. თუ ორგანიზაცია და მოსარგებლე ვერ შეთანხმდებიან, ჰონორარს განსაზღვრავს „საქპატენტის“ თავმჯდომარის ბრძანებით შექმნილი კომისია; ყველა მოსარგებლე ვალდებულია ორგანიზაციას ჰონორარი კომისიის მიერ დადგენილი ტარიფის შესაბამისად გადაუხადოს. კომისიის გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს სასამართლოში მისი მიღებიდან 2 თვის ვადაში, თუმცა გასაჩივრება გადაწყვეტილების მოქმედებას არ აჩერებს — სასამართლოს გადაწყვეტილების კანონიერ ძალაში შესვლამდე ჰონორარი კომისიის ტარიფით გადაიხდება. თვით კოლექტიური მმართველობაც მკაცრად არის ორგანიზებული: ასეთი ორგანიზაცია არასამეწარმეო იურიდიული პირია, რომელსაც „საქპატენტი“ აკრედიტაციას ანიჭებს, და ერთი უფლების ან უფლებათა კატეგორიის მიმართ მართვა მხოლოდ ერთმა ასეთმა ორგანიზაციამ უნდა განახორციელოს.
პირობები და შეზღუდვები
გამოყენების უფლებები შეიძლება შეზღუდული იყოს ხელშეკრულებით — ტერიტორიით, ვადით, გამოყენების სახით; ხელშეკრულებაში პირდაპირ განუთვალისწინებელი ყოველი გამოყენების სახის უფლება ავტორს რჩება. კანონი ქონებრივ უფლებათა შეზღუდვებსაც ითვალისწინებს, იმ პირობით, რომ შეზღუდვა ხელს არ შეუშლის ნაწარმოების ნორმალურ გამოყენებას და უსაფუძვლოდ არ შელახავს ავტორის კანონიერ ინტერესებს — ეს ზღვარი ლიცენზიის მოლაპარაკებასა და შეზღუდვის შეფასებას ერთად აწესრიგებს.
შეჯამებად: მუსიკის ლიცენზირება ერთდროულად რამდენიმე უფლების მართვას ნიშნავს. ავტორს ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელს ეკუთვნის გამოყენების განსაკუთრებული უფლება — რეპროდუცირებიდან საჯარო გადაცემამდე — და ჰონორარის მიღების უფლება; შემსრულებელს — სახელის, შესრულების დაცვისა და გამოყენების უფლებები ჰონორარის ჩათვლით. ჰონორარი ხელშეკრულებით დგინდება, ხოლო შეუთანხმებლობისას — საქპატენტის კომისიის ტარიფით, რომლის გასაჩივრებაც 2 თვის ვადაში შეიძლება და მოქმედებას არ აჩერებს. ხელშეკრულებაში განუთვალისწინებელი გამოყენების ყოველი სახე ავტორს რჩება.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ იმ კითხვებს, რომლებიც ამ თემასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად ისმის.
რომელი უფლებები ილიცენზირება მუსიკისთვის?
რეპროდუცირება, გავრცელება, იმპორტირება, საჯარო შესრულება, საჯარო გადაცემა, თარგმნა და გადამუშავება — ავტორის უფლებები, აგრეთვე შემსრულებლისა და ფონოგრამის მწარმოებლის უფლებები, ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით.
როგორ დგინდება ჰონორარი?
ხელშეკრულებით — ავტორს, უფლების მფლობელს ან კოლექტიურ საფუძველზე მმართველ ორგანიზაციასა და მოსარგებლეს შორის; ვერ შეთანხმდნენ — „საქპატენტის“ თავმჯდომარის ბრძანებით შექმნილი კომისია განსაზღვრავს, და ყველა მოსარგებლე ვალდებულია დადგენილი ტარიფით გადაიხადოს.
შეიძლება თუ არა კომისიის გადაწყვეტილების გასაჩივრება?
დიახ — სასამართლოში, მიღებიდან 2 თვის ვადაში; გასაჩივრება გადაწყვეტილების მოქმედებას არ აჩერებს, ამიტომ სასამართლოს გადაწყვეტილების ძალაში შესვლამდე ჰონორარი კომისიის ტარიფით გადაიხდება, შემდეგ კი — სასამართლოს მიერ განსაზღვრულით.
რა რჩება ავტორს ხელშეკრულების გარეშე?
ყოველი იმ გამოყენების სახის უფლება, რომელიც ხელშეკრულებაში პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული.
ვინ მართავს უფლებებს კოლექტიურად?
„საქპატენტის“ აკრედიტაციის მქონე არასამეწარმეო ორგანიზაცია; ერთი უფლების ან უფლებათა კატეგორიის მიმართ მართვა მხოლოდ ერთ ორგანიზაციას ეკუთვნის.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
მუსიკის ლიცენზირება მოითხოვს ავტორის, შემსრულებლისა და ფონოგრამის უფლებების ერთდროულ მართვას და ტარიფების ცოდნას. Legal.ge-ზე შეგიძლიათ დაუკავშირდეთ ინტელექტუალური საკუთრების ადვოკატს, რომელიც მოამზადებს ლიცენზიას, შეაფასებს ჰონორარის საფუძვლებს და წარმოგადგენთ ტარიფების დავებში. შეავსეთ მოთხოვნა საიტზე, მიუთითეთ გამოყენების დაგეგმილი სახე და ტერიტორია — და მიიღეთ კვალიფიციური დახმარება ლიცენზიის მოსამზადებლად და ჰონორარის საფუძვლების დასადგენად.