საავტორო უფლებების ლიცენზირება საქართველოში
საავტორო უფლებების ლიცენზირება სამი კითხვით იწყება: რა შეიძლება გადაიცეს (მუხლი 35 — გადაცემის საფუძვლები), რა ტიპის ლიცენზია გაიცემა — განსაკუთრებული თუ ჩვეულებრივი (მუხლები 37 და 38), და რა უნდა ეწეროს ხელშეკრულებაში (მუხლი 40). ამ გვერდზე სამივე ბლოკს განვმარტავთ ისე, რომ ლიცენზიარსა და ლიცენზიატს რისკები წინასწარ ესმოდეთ.
რა გადაიცემა — მუხლი 35
საავტორო უფლება გადაიცემა კანონით ან ანდერძით მემკვიდრეობის წესით ანდა ხელშეკრულებით. კანონით მემკვიდრეებზე საავტორო უფლების მოქმედების ვადის ფარგლებში გადადის ნაწარმოების გამოყენების განსაკუთრებული უფლებები, თუ ანდერძით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ავტორობის, სახელისა და ნაწარმოების ხელშეუხებლობის უფლებები მემკვიდრეობით არ გადადის — მემკვიდრეებს მათი დაცვის უფლებამოსილება აქვთ და ეს უფლება ვადით არ იზღუდება. ავტორს შეუძლია დანიშნოს პირი, რომელიც ამ უფლებათა დაცვას მის სიცოცხლეში აწარმოებს, ხოლო მემკვიდრეთა არარსებობის ან არაჯეროვანი მოქმედებისას დაცვას „საქპატენტი“ აწარმოებს. ლიცენზირებისთვის ეს ნიშნავს: მოლაპარაკების საგანი მხოლოდ ქონებრივი სფეროა — პირადი უფლებები ლიცენზიას არ ექვემდებარება.
მემკვიდრეობითი გადაცემის ერთი დეტალიც აქ მნიშვნელოვანია: ავტორის სიცოცხლეში სხვა რამ რომ განსაზღვრული არ იყოს, მისი პირადი უფლებებიდან მემკვიდრეობით გადადის მხოლოდ ის უფლება, რომ სხვა პირებს დაურთონ ნაწარმოებს ილუსტრაცია, წინასიტყვაობა, კომენტარი ან განმარტება — და ეს უფლებაც მხოლოდ საავტორო უფლების მოქმედების ვადით. ასეთი დეტალები ლიცენზირების მოლაპარაკებაში ისევ შემოდის, რადგან უფლების მფლობელის სტატუსი და მისი გარკვევა სწორედ ამ წესებით დგინდება.
სამი საფუძვლიდან — კანონი, ანდერძი, ხელშეკრულება — ლიცენზირების პრაქტიკას უშუალოდ მესამე ეხება, მაგრამ პირველი ორები მუდმივად ჩამოდის მასზე: მემკვიდრესთან ან უფლებამონაცვლესთან ხელშეკრულების დადებისას სტატუსი მემკვიდრეობის ან უფლებამონაცვლეობის დოკუმენტით დგინდება, და ეს დოკუმენტი მოლაპარაკების პირველივე ეტაპზე შემოწმდება — წინააღმდეგ შემთხვევაში მთელი გარიგება სადავო ხდება.
განსაკუთრებული და ჩვეულებრივი ლიცენზია — მუხლები 37 და 38
განსაკუთრებული ლიცენზიის ხელშეკრულებით ავტორი ან უფლების სხვა მფლობელი მხოლოდ ლიცენზიატს აძლევს განსაკუთრებულ უფლებას, გამოიყენოს ნაწარმოები ხელშეკრულებით განსაზღვრული სახითა და ფარგლებში და მასვე ანიჭებს უფლებას, აკრძალოს ასეთი გამოყენება სხვა პირების — ავტორის ჩათვლით — მიერ. თუ ლიცენზიატი ამ აკრძალვის დაცვას არ აწარმოებს, ის ავტორმაც შეიძლება გაახორციელოს.
ჩვეულებრივი ლიცენზიით ლიცენზიატი ნაწარმოებს იყენებს იმ პირთა თანაბრად, რომლებმაც იმავე სახით გამოყენების უფლება მიიღეს — ექსკლუზივი აქ არ არის. და გადამწყვეტი პრეზუმფცია: საავტორო ხელშეკრულებით გადაცემული უფლება ჩვეულებრივ უფლებად ჩაითვლება, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული — ანუ ექსკლუზიურობა პირდაპირ უნდა იყოს დაწერილი, წინააღმდეგ შემთხვევაში ის არ ივარაუდება.
დავის პრაქტიკაში ეს განსხვავება პოზიციას წყვეტს: განსაკუთრებული ლიცენზიის მფლობელი თავად უზღუდავს მესამე პირებს — ავტორის ჩათვლით — გამოყენებას და აკრძალვის დაუცველობისას ავტორი ჩარევას თავად ითხოვს; ჩვეულებრივი ლიცენზიის მფლობელი კი მხოლოდ ერთ-ერთია თანაბარ პირთა შორის, და მისი მოთხოვნა სხვა ლიცენზიატებთან შედარებით ფასდება. ამიტომ ხელშეკრულების ტიპი სასამართლოში სარჩელის საგნის ფორმულირებასაც კი განსაზღვრავს.
ხელშეკრულების შინაარსი — მუხლი 40
სალიცენზიო ხელშეკრულება უნდა ითვალისწინებდეს: გამოსაყენებელი ნაწარმოების ზუსტ აღწერას — სახელწოდება, მოცულობა, ჟანრი; გამოყენების კონკრეტულ სახეს; ხელშეკრულების მოქმედების ვადასა და ტერიტორიას; ჰონორარის ოდენობას ან განსაზღვრის წესს ყოველი სახისთვის, გადახდის წესსა და ვადას; და სხვა არსებით პირობებს. რაც პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული, ავტორს რჩება — გამოყენების ყველა სახე, რომელიც ხელშეკრულებაში არ არის, მას ეკუთვნის.
ფართობის წესებიც აქვეა: კონკრეტული სახის გარეშე დადებული ხელშეკრულება ითვლება დადებულად იმ გამოყენებაზე, რომელიც მხარეთა განზრახვის აუცილებელ შესრულებად ჩაითვლება; ვადის გარეშე — ავტორი ხელშეკრულებას დადებიდან 3 წლის შემდეგ გააუქმებს, ლიცენზიატს წერილობით ეცნობება 6 თვით ადრე; ტერიტორიის გარეშე — მხოლოდ საქართველოზე მოქმედებს; უფლებების შემდგომი გადაცემა სხვას მხოლოდ პირდაპირი წესით შეიძლება; ხოლო ფიქსირებული ჰონორარით რეპროდუცირებისას — მაქსიმალური ტირაჟი უნდა დადგინდეს.
დაუწერელი პირობების შემვსებლები — განზრახვის წესი, 3 წლის გაუქმების ვადა 6 თვის წინასწარი ცნობით, ქართული ტერიტორიის პრეზუმფცია და ქველიცენზიის აკრძალვა — ხელშეკრულების დიზაინის ნაწილია: მხარე წერს იმას, რაც ბაზარს უმნიშვნელოვანესია — ექსკლუზიურობა, ტერიტორია, ვადა, ჰონორარი, ტირაჟი — და დანარჩენს კანონის ნაგულისხმევებზე ანდობს; ეს ანდობა გათვლილი რისკი უნდა იყოს და არა შემთხვევითობა.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ ვპასუხობთ საავტორო ლიცენზირებასთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად დასმულ კითხვებს.
ექსკლუზიურია თუ არა ლიცენზია, თუ არ წერია?
არა — გადაცემული უფლება ჩვეულებრივად ითვლება; განსაკუთრებული (ექსკლუზიური) ლიცენზია ხელშეკრულებაში პირდაპირ უნდა იყოს გათვალისწინებული.
შემიძლია თუ არა ავტორსაც გამოიყენოს ნაწარმოები განსაკუთრებული ლიცენზიის შემდეგ?
არა — განსაკუთრებული ლიცენზიით ლიცენზიატს აქვს უფლება, ავტორის ჩათვლით სხვებს აუკრძალოს გამოყენება; ავტორის ჩარევა შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ ლიცენზიატი აკრძალვას თავად არ აწარმოებს.
რა ხდება ვადის გარეშე დადებული ხელშეკრულებით?
ავტორი მას დადებიდან 3 წლის შემდეგ გააუქმებს, 6 თვით ადრე წერილობით ეცნობება რა ლიცენზიატს; ტერიტორიის გარეშე კი ხელშეკრულება მხოლოდ საქართველოზე ვრცელდება.
შეიძლება თუ არა ლიცენზიის გადაცემა სხვას?
მხოლოდ მაშინ, თუ ეს ხელშეკრულებით პირდაპირ არის გათვალისწინებული — წინააღმდეგ შემთხვევაში ქველიცენზია არ შეიძლება.
ვინ აწარმოებს პირადი უფლებების დაცვას, თუ მემკვიდრეები არ არსებობენ?
„საქპატენტი“ — მემკვიდრეთა არარსებობის ან არაჯეროვანი მოქმედების შემთხვევაში დაცვას ინტელექტუალური საკუთრების ეროვნული ცენტრი აწარმოებს.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ლიცენზიის ტექსტი ბაზარს წყვეტს: ექსკლუზიურობა, ტერიტორია, ვადა, ტირაჟი და ჰონორარი — თითოეული პირობა ფულად აღირიცხება. Legal.ge-ს სპეციალისტები განვმარტავთ კანონის მე-35, მე-37, მე-38 და მე-40 მუხლებს, შევაფასებთ მომზადებულ ხელშეკრულებას და დაგეხმარებთ მოლაპარაკებაში ან დავაში. მოგვმართეთ Legal.ge-ის ფორმით.