ბიოეთიკის სამართალი საქართველოში ცალკე კანონად არ არსებობს — მისი კოდიფიცირებული ბირთვი „პაციენტის უფლებების შესახებ“ კანონშია: გენეტიკური ბლოკი 31-ედან 34-ე მუხლამდე, და კვლევითი თანხმობა 26-ე მუხლში. უცხოური ბიოეთიკის ჩარჩოები ქართულ საცნობაროს არ წარმოადგენს — გვერდს ატარებს ქართული კანონი.
გენეტიკური დისკრიმინაციის აკრძალვა
31-ე მუხლი ბლოკის საძირკველია: აკრძალულია პირის დისკრიმინაცია გენეტიკური მემკვიდრეობის გამო. ეს ნორმა ყველა სფეროს მოიცავს, სადაც პირის შესახებ გადაწყვეტილება იღებს — დასაქმებიდან დაზღვევამდე — და ბიოეთიკის სამართლის პირველი ტესტი სწორედ ეს აკრძალვაა: არანაირი გადაწყვეტილება არ შეიძლება დაეყრდნოს გენეტიკურ მემკვიდრეობას.
გენეტიკური ტესტირების პირობები
32-ე მუხლი ტესტირებას განსაზღვრავს: დაავადების განმაპირობებელი გენის გამოვლენის ან გენეტიკური მიდრეკილების განმსაზღვრელი ტესტირება დასაშვებია მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მისი მიზანია პაციენტის ჯანმრთელობის დაცვა ან ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული სამეცნიერო კვლევა. სხვა მიზნით — მაგალითად, იდენტიფიკაციისა თუ კლასიფიკაციისთვის — ტესტირება კანონით დაუშვებელია, და ეს ჩამონათვალი დახურულია.
გენის მოდიფიცირება და სქესის შერჩევა
33-ე მუხლი ჩარევის საზღვარს აწესრიგებს: ადამიანის გენის მოდიფიცირებისთვის განსაზღვრული ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ დიაგნოსტიკის, მკურნალობის ან პრევენციის მიზნით და თუ იგი არ ითვალისწინებს პაციენტის შთამომავლობის გენომის შეცვლას. 34-ე მუხლი ხელოვნური ჩასახვის სფეროს კრეფს: აკრძალულია სქესის შერჩევის მიზნით ხელოვნური ჩასახვის მეთოდების გამოყენება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა აუცილებელია სქესთან შეჭიდული მემკვიდრეობითი დაავადების თავიდან აცილება. ასე იხსნება ბიოეთიკის სამართლის ორი მკაფიო საზღვარი: თერაპიული მიზანი და შთამომავლობის გენომის ხელშეუხებლობა; სქესის არჩევა აკრძალულია, სამედიცინო აუცილებლობა — დაშვებული.
კვლევითი თანხმობა
26-ე მუხლი კვლევით ბლოკს აწესრიგებს: პაციენტის ინფორმირებული თანხმობა აუცილებელია მისი სწავლების ობიექტად გამოყენებისთვის, და ეს თანხმობა წინ უძღვის გამოყენებას. მხარდაჭერის მიმღებ და მცირეწლოვან პაციენტებთან დაკავშირებული საკითხები ცალკე კანონით რეგულირდება. თანხმობა არ არის აუცილებელი მხოლოდ ორ შემთხვევაში: თუ სასწავლო მიზნით გამოიყენება სამედიცინო დოკუმენტაციაში არსებული ინფორმაცია, რომელიც არ იძლევა პაციენტის იდენტიფიკაციის შესაძლებლობას; ან მკურნალობისა და დიაგნოსტიკის პროცესში მიღებული მასალა, რომლითაც უზრუნველყოფილია პაციენტის ანონიმურობა. ანონიმურობა აქ გამოყენების კარიბჭეა — სანამ იდენტიფიკაცია შესაძლებელია, თანხმობა აუცილებელია.
პრაქტიკული გამოყენება ორ სექტორში
კვლევით სექტორში ეს ხუთი ნორმა ერთი სამუშაო პროცესით იკითხება. პირველი ნაბიჯი — დადგენა, რომ კვლევის ობიექტი გენეტიკური მონაცემია: ამ შემთხვევაში ტესტირების მიზანი 32-ე მუხლის ორ დასაშვებ მიზანს უნდა ერგებოდეს. მეორე ნაბიჯი — პროტოკოლის შემოწმება 33-ე და 34-ე მუხლებთან: თუ კვლევა ჩარევას ან ხელოვნურ ჩასახვას მოიცავს, მიზანი თერაპიული უნდა იყოს და შთამომავლობის გენომი ხელშეუხებელი უნდა დარჩეს. მესამე ნაბიჯი — თანხმობის ან ანონიმიზაციის არჩევანი 26-ე მუხლის პირობებით: იდენტიფიცირებადი მონაცემები მოითხოვს ინფორმირებულ თანხმობას, ანონიმური — არა. და ბოლო — 31-ე მუხლი შედეგების გამოყენებასაც აკონტროლებს: კვლევის შედეგად მიღებული გენეტიკური ინფორმაცია არანაირი გადაწყვეტილების დისკრიმინაციულ საფუძვლად ვერ იქცევა.
კლინიკურ პრაქტიკაში იგივე ნორმები პაციენტთან საუბრის ჩარჩოდ იწერება: ექიმი გენეტიკურ ტესტს მხოლოდ ჯანმრთელობის დაცვის მიზნით განსაზღვრავს, კვლევითი გამოყენებისთვის კი წინასწარ თანხმობას იღებს, და უარს ამბობს იმაზე, რაც კანონს ეწინააღმდეგება — სქესის შერჩევას, არათერაპიულ მოდიფიკაციას, მემკვიდრეობაზე დაყრდნობილ კლასიფიკაციას. ასეთი ჩარჩო პაციენტის ნდობას კანონის საზღვრებში ათავისუფლებს.
აღსანიშნავია გვერდის პერიმეტრიც: აბორტის, ტრანსპლანტაციისა და სხვა მომიჯნავე თემების წესი სხვა აქტებით რეგულირდება და აქ არ განიხილება — გვერდი ხუთ დასახელებულ ნორმაზეა შემოფარგლული და მათ გარეთ არ გადის.
ამ ხუთი ნორმის პრაქტიკული შემაჯამებელი ოთხი კონტროლ-წერტილის სისტემისებურია: ყოველი გენეტიკური ტესტის მიზანი წინასწარ უნდა ფიქსირდებოდეს და 32-ე მუხლის ორ დასაშვებ მიზანს — პაციენტის ჯანმრთელობის დაცვა ან ამ დაცვასთან დაკავშირებული სამეცნიერო კვლევა — ერგებოდეს; მოდიფიცირებადი ჩარევა კლინიკური ჩარჩოს ფარგლებში რჩება — დიაგნოსტიკა, მკურნალობა, პრევენცია — და შთამომავლობის გენომი ამ ჩარჩოს გარეთ; ხელოვნური ჩასახვის მეთოდები სქესის შერჩევის მიზნით აკრძალულია და გამონაკლისი მხოლოდ სქესთან შეჭიდული მემკვიდრეობითი დაავადების თავიდან აცილების აუცილებლობაა; და კვლევითი გამოყენება მხოლოდ ორი კანონიერი გზით მუშაობს — ინფორმირებული თანხმობით ან სრული ანონიმიზაციით. ამ კონტროლ-წერტილებზე დგება როგორც კვლევის დაგეგმვა, ისე დავის შემთხვევაში პოზიციის აგება: დარღვეული წერტილის ზუსტი დასახელება საყოველთაო აკრძალვის მხარეს კონკრეტულ ნორმამდე დაჰყავს დავას.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ წარმოდგენილია ბიოეთიკის სამართალთან დაკავშირებით ყველაზე ხშირად დასმული კითხვები.
არსებობს თუ არა ცალკე ბიოეთიკის კანონი?
არა — ბირთვი „პაციენტის უფლებების შესახებ“ კანონშია: 31-ედან 34-ე მუხლამდე და 26-ე მუხლი.
როდის არის გენეტიკური ტესტი დასაშვები?
მხოლოდ ჯანმრთელობის დაცვის ან ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული კვლევის მიზნით — 32-ე მუხლით.
შეიძლება თუ არა შთამომავლობის გენომის შეცვლა?
არა — 33-ე მუხლით მოდიფიკაცია დასაშვებია მხოლოდ დიაგნოსტიკის, მკურნალობის ან პრევენციისთვის, შთამომავლობის გენომის ცვლის გარეშე.
როდის არ სჭირდება თანხმობა კვლევისთვის?
მხოლოდ ანონიმური ინფორმაციისა და ანონიმურობის უზრუნველყოფილი მასალის შემთხვევაში — 26-ე მუხლით.
როდის არის დასაშვები სქესის შერჩევა?
მხოლოდ მაშინ, როცა აუცილებელია სქესთან შეჭიდული მემკვიდრეობითი დაავადების თავიდან აცილება — 34-ე მუხლის გამონაკლისი.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის სპეციალისტები წერენ ბიოეთიკის დოკუმენტებს 31-ე, 32-ე, 33-ე, 34-ე და 26-ე მუხლებზე დაყრდნობით: ტესტირების პირობების ფორმებს, თანხმობის დოკუმენტაციას და კვლევითი მასალის ანონიმიზაციის წესს. შეავსეთ მოთხოვნა გვერდზე — მიიღეთ თქვენი კვლევის ან პრაქტიკის ბიოეთიკური ჩარჩო.