ბიოეთიკის სამართლის მართველი პრინციპები
ბიოეთიკის სამართალი არეგულირებს იმ ურთიერთობათა წრეს, რომელიც წარმოიქმნება მედიცინაში თანამედროვე ტექნოლოგიების, სიცოცხლის დასაწყისსა და დასასრულთან დაკავშირებული გადაწყვეტილებების, გენეტიკური კვლევებისა და პაციენტის ავტონომიის გადაკვეთაზე. საქართველოს კანონმდებლობა ამ სფეროში აყარაულებს რამდენიმე მტკიცე საწყისს: პაციენტის ინფორმირებული ნების უპირატესობა, მისი პირადი ცხოვრების კონფიდენციალურობა, გენეტიკურ მემკვიდრეობაზე დაფუძნებული დისკრიმინაციის აკრძალვა და მედიცინის სწავლებისა და კვლევის მიმართ ადამიანის ღირსების დაცვა. ამ გვერდზე ჩვენ განვმარტავთ ამ წესებს იმ კონკრეტული მუხლების საფუძველზე, რომლებითაც ეს სფერო საქართველოში რეგულირდება, და ვაჩვენებთ, როგორ შეუძლიათ პაციენტებსა და მათ ოჯახებს საკუთარი უფლებების დაცვა.
წინასწარი წერილობითი ნება და მისი უზრუნველყოფა
საქართველოს მოქალაქეს უფლება აქვს, წინასწარ წერილობით გამოხატოს თავისი ნება — თანხმობა ან უარი — იმ შემთხვევისთვის, როდესაც ის აღმოჩნდება უგონო მდგომარეობაში ან დაკარგავს გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების უნარს და მისთვის გახდება საჭირო სარეანიმაციო, სიცოცხლის შემანარჩუნებელი ან პალიატიური მკურნალობის ჩატარება ან/და მის მიმართ პალიატიური მზრუნველობის ან ჰოსპისური მზრუნველობის განხორციელება. ეს უფლება მოქმედებს იმ შემთხვევებში, როცა ასეთი მდგომარეობა გამოწვეულია განუკურნებელი დაავადების ტერმინალური სტადიით ან იმ დაავადებით, რომელიც აუცილებლად გამოიწვევს მძიმე ფორმის შესაძლებლობის შეზღუდვას.
იმავე ნორმის საფუძველზე მოქალაქეს უფლება აქვს წინასწარ დაასახელოს პირი, რომელიც ზემოაღნიშნული გარემოებების არსებობისას მიიღებს გადაწყვეტილებას მისთვის საჭირო სამედიცინო მომსახურების აღმოჩენის შესახებ. ეს ნიშნავს, რომ ადამიანს შეუძლია დღესვე განსაზღვროს, ვინ და რა პრინციპებით უზრუნველყოფს მის ინტერესებს მაშინ, როცა თვითონ ვეღარ შეძლებს გადაწყვეტილების მიღებას. ასეთი წინასწარი ნება მედიცინის მომსახურების გამწევებისთვის სამართლებრივი საყრდენია და მას გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს კამათის შემცირებაში ოჯახში და სასამართლოში.
არასრულწლოვნები და გადაწყვეტილების უუნარო პაციენტები
კანონი ცალკე იცავს მცირეწლოვნებს და იმ პაციენტებს, რომლებსაც გაცნობიერებული გადაწყვეტილების მიღების უნარი არ აქვთ. თუ ასეთი პაციენტის ნათესავის ან კანონიერი წარმომადგენლის გადაწყვეტილება ეწინააღმდეგება პაციენტის ჯანმრთელობის ინტერესებს, სამედიცინო მომსახურების გამწევს უფლება აქვს ეს გადაწყვეტილება სასამართლოში გაასაჩივროს. ეს გარანტია შექმნილია იმისთვის, რომ არასრულწლოვნის ან დაუცველი პაციენტის ინტერესი არ დაზიანდეს მაშინაც კი, როცა გადაწყვეტილებას იღებს ახლო ნათესავი.
გადაუდებელი დახმარების სიტუაციებიც ზუსტად არის დარეგულირებული. თუ პაციენტს სჭირდება გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურება, რის გარეშეც გარდაუვალია მისი სიკვდილი ან ჯანმრთელობის მდგომარეობის მნიშვნელოვანი გაუარესება, მაგრამ ნათესავის ან კანონიერი წარმომადგენლის მოძებნა ვერ ხერხდება, გადაწყვეტილებას იღებს თავად სამედიცინო მომსახურების გამწევი პაციენტის ჯანმრთელობის ინტერესების გათვალისწინებით. იგივე წესი მოქმედებს მაშინაც, როცა გადაუდებელი დახმარება გარდაუვალი სიკვდილის გარეშე შეუძლებელია, მაგრამ ნათესავი ან კანონიერი წარმომადგენელ ამ დახმარების წინააღმდეგია — ამ შემთხვევაშიც გადაწყვეტილებას იღებს გამწევი ჯანმრთელობის ინტერესების საფუძველზე.
პაციენტი სწავლების ობიექტად და კვლევითი მიზნები
სამედიცინო განათლება და მეცნიერული კვლევა შეუძლებელია პაციენტების მონაწილეობის გარეშე, თუმცა კანონი აქ ცხად საზღვარს უწესებს: პაციენტის ინფორმირებული თანხმობა აუცილებელია მისი სწავლების ობიექტად გამოყენებისათვის, და ეს თანხმობა წინ უძღვის ასეთ გამოყენებას. მხარდაჭერის მიმღებებთან და მცირეწლოვან პაციენტებთან დაკავშირებული საკითხები კი ცალკე რეგულირდება ჯანმრთელობის დაცვის შესახებ საქართველოს კანონით.
თანხმობა არ არის აუცილებელი მხოლოდ ორ შემთხვევაში: როცა სასწავლო მიზნით გამოიყენება პაციენტის სამედიცინო დოკუმენტაციაში არსებული ინფორმაცია, რომელიც არ იძლევა პაციენტის იდენტიფიკაციის შესაძლებლობას, და როცა გამოიყენება მკურნალობისა და დიაგნოსტიკის პროცესში მიღებული მასალა — შარდი, სისხლი, სხვა ქსოვილები — რომლითაც უზრუნველყოფილია პაციენტის ანონიმურობა. ანონიმურობის ეს სტანდარტი წარმოადგენს იმ ბალანსს, რომელიც მეცნიერების ინტერესს ადამიანის პიროვნების უფლებებთან აწყობს.
გენეტიკური მემკვიდრეობა და გენური ჩარევები
გენეტიკის სფეროში კანონი ოთხ მკაფიო წესს აყალიბებს. პირველი: აკრძალულია პირის დისკრიმინაცია გენეტიკური მემკვიდრეობის გამო — ადამიანს ვერავინ შეავიწროებს დასაქმებაში, სერვისებში ან სხვა სფეროში მისი გენების გამო. მეორე: დაავადების განმაპირობებელი გენის გამოვლენის ან გენეტიკური მიდრეკილების განმსაზღვრელი ტესტირება დასაშვებია მხოლოდ მაშინ, თუ მისი მიზანია პაციენტის ჯანმრთელობის დაცვა ან ჯანმრთელობის დაცვასთან დაკავშირებული სამეცნიერო კვლევა. მესამე: ადამიანის გენის მოდიფიცირებისათვის განსაზღვრული ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ დიაგნოსტიკის, მკურნალობის ან პრევენციის მიზნით და მხოლოდ იმ პირობით, რომ იგი არ ითვალისწინებს პაციენტის შთამომავლობის გენომის შეცვლას. მეოთხე: აკრძალულია სქესის შერჩევის მიზნით ხელოვნური ჩასახვის მეთოდების გამოყენება, გარდა იმ შემთხვევებისა, როცა აუცილებელია სქესთან შეჭიდული მემკვიდრეობითი დაავადების თავიდან აცილება.
ეს წესები ერთად ქმნის იმ ჩარჩოს, რომლითაც ქართული სამართალი გენეტიკურ ტექნოლოგიებს ადამიანის ღირსების სამსახურში აყენებს. ორსულებთან და მეძუძურ დედებთან მიმართებაშიც კანონი ინფორმირებულობის მაღალ სტანდარტს აწესებს: მათ უფლება აქვთ მიიღონ სრული, ობიექტური, დროული და გასაგები ინფორმაცია ორსულობის, მშობიარობის ან ლოგინობის პერიოდში დაგეგმილი ნებისმიერი სამედიცინო ჩარევის შესახებ, მათ შორის ნაყოფზე ან ახალშობილზე შესაძლო პირდაპირი ან ირიბი მავნე ზემოქმედების შესახებ.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა წინასწარი ნების გამოხატვა მკურნალობაზე უარის თქმით?
დიახ. საქართველოს მოქალაქეს უფლება აქვს წინასწარ წერილობით გამოხატოს ნება — როგორც თანხმობა, ისე უარი — სარეანიმაციო, სიცოცხლის შემანარჩუნებელი ან პალიატიური მკურნალობის, პალიატიური ან ჰოსპისური მზრუნველობის შესახებ, თუ ეს მდგომარეობა გამოწვეულია განუკურნებელი დაავადების ტერმინალური სტადიით ან მძიმე შესაძლებლობის შეზღუდვას განმაპირობებელი დაავადებით.
ვინ წყვეტს გადაუდებელ შემთხვევაში, თუ ნათესავი ეწინააღმდეგება მკურნალობას?
თუ გადაუდებელი სამედიცინო მომსახურების გარეშე გარდაუვალია პაციენტის სიკვდილი და ნათესავი ან კანონიერი წარმომადგენელი ამ დახმარების წინააღმდეგია, გადაწყვეტილებას იღებს სამედიცინო მომსახურების გამწევი პაციენტის ჯანმრთელობის ინტერესების გათვალისწინებით. მათ ასევე უფლება აქვთ ნათესავის პაციენტის ინტერესებს ეწინააღმდეგებული გადაწყვეტილება სასამართლოში გაასაჩივრონ.
აუცილებელია თუ არა თანხმობა სწავლებისთვის გამოყენებულ ანონიმურ მასალაზე?
არა. თანხმობა არ სჭირდება იმ შემთხვევაში, როცა სასწავლო მიზნით გამოიყენება სამედიცინო დოკუმენტაციაში არსებული არაიდენტიფიცირებადი ინფორმაცია ან მკურნალობისა და დიაგნოსტიკის პროცესში მიღებული ანონიმური ბიოლოგიური მასალა.
დასაშვებია თუ არა გენის შეცვლა მომავალ თაობებზე გავლენით?
არა. ადამიანის გენის მოდიფიცირებისათვის განსაზღვრული ჩარევა დასაშვებია მხოლოდ დიაგნოსტიკის, მკურნალობის ან პრევენციის მიზნით და მხოლოდ მაშინ, როცა არ ითვალისწინებს პაციენტის შთამომავლობის გენომის შეცვლას.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის ადვოკატები და სამედიცინო სამართლის სპეციალისტები დაგეხმარებით წინასწარი წერილობითი ნების გაფორმებაში, წარმომადგენლის დასახელებაში, პაციენტის უფლებების დაცვაში სამედიცინო დაწესებულებებთან ურთიერთობაში და სასამართლო დავებში ბიოეთიკის საკითხებზე. დაგვიკავშირდით — შევაფასებთ თქვენს შემთხვევას და გირჩევთ ზუსტ სამართლებრივ ნაბიჯს.