კანონის მოქმედების სფერო და ძირითადი ცნებები
სოციალური დახმარების შესახებ კანონი ვრცელდება საქართველოში კანონიერ საფუძველზე მუდმივად მცხოვრებ, სპეციალური მზრუნველობის საჭიროების მქონე პირებზე, ღატაკ ოჯახებსა და უსახლკარო პირებზე, თუ ამავე კანონით სხვა რამ არ არის დადგენილი. ბენეფიციარი არის სოციალური დახმარების მიმღები, ხოლო სოციალური დახმარება — ნებისმიერი სახის, ფულადი ან არაფულადი ხასიათის სარგებელი, რომელიც განკუთვნილია სპეციალური მზრუნველობის საჭიროების მქონე პირისათვის, ღატაკი ოჯახისათვის ან უსახლკარო პირისათვის. ღატაკ ოჯახად ითვლება განცალკევებულ საცხოვრებელ ფართობზე მუდმივად მცხოვრები პირი ან პირთა წრე, რომელიც ერთობლივ საშინაო მეურნეობას ეწევა და რომლის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის მაჩვენებელი საქართველოს მთავრობის მიერ დადგენილ დონეზე ნაკლებია. ეს მაჩვენებელი იზომება შეფასების სისტემით — იმ სისტემით, რომლის მეშვეობითაც ფასდება ოჯახის სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობა და დგინდება მისი კეთილდღეობის დონე.
სპეციალური მზრუნველობის საჭიროების მქონე პირებად კანონი ცნობს, მათ შორის, ობოლ და მშობელთა მზრუნველობამოკლებულ ბავშვებს, შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირს და ოჯახის მზრუნველობამოკლებული, თვითმომსახურების შეზღუდული უნარის მქონე სრულწლოვანს. შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსი ენიჭება პირს „სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად. მარჩენალდაკარგულად ითვლება ერთ-ერთი ან ორივე გარდაცვლილი მშობლის შვილი 18 წლის ასაკის მიღწევამდე. უსახლკარო პირია მუდმივი, განსაზღვრული საცხოვრებელი ადგილის არმქონე პირი, რომელიც მუნიციპალიტეტში რეგისტრირებულია, როგორც უსახლკარო. ოჯახის სახელით სოციალური დახმარების მოთხოვნით კომპეტენტურ ორგანოს მიმართავს ოჯახის უფლებამოსილი წარმომადგენელი — ოჯახის სრულწლოვანი, ქმედუნარიანი წევრი ან ოჯახის ნდობით აღჭურვილი პირი.
სოციალური დახმარების სახეები
კანონი სოციალური დახმარების ექვს სახეს განსაზღვრავს, და მათ შორის არჩევანი ან შეღავათების გაერთიანება ბენეფიციარის ნებისმიერი გადაწყვეტილებით არ ხდება — ყოველი სახისთვის საკუთარი პირობები და წესებია დადგენილი:
- საარსებო შემწეობა;
- რეინტეგრაციის შემწეობა;
- მინდობით აღზრდის ანაზღაურება;
- სრულწლოვანზე ოჯახური მზრუნველობის ანაზღაურება;
- არაფულადი სოციალური დახმარება;
- სოციალური პაკეტი.
მინდობით აღმზრდელი არის დედობილი ან მამობილი, რომელიც სახელმწიფოსთან დადებული ხელშეკრულების საფუძველზე უზრუნველყოფს სპეციალური მზრუნველობის საჭიროების მქონე იმ პირის თავისთან ცხოვრებასა და მასზე ზრუნვას, რომელიც მისი ოჯახის წევრი არ არის. სწორედ ასეთ ურთიერთობას ემსახურება მინდობით აღზრდის ანაზღაურება, ხოლო რეინტეგრაცია ნიშნავს სპეციალიზებულ დაწესებულებაში განთავსებული პირის ბიოლოგიურ ოჯახში ან მეურვესთან — მზრუნველთან — საცხოვრებლად დაბრუნებას.
საარსებო შემწეობა — ვის ეკუთვნის და რა წესით ინიშნება
საარსებო შემწეობა არის ფულადი სოციალური დახმარება, რომელიც განკუთვნილია შეფასების სისტემით იდენტიფიცირებული ღატაკი ოჯახების სოციალურ-ეკონომიკური მდგომარეობის გასაუმჯობესებლად. მისი მოთხოვნის უფლება ოჯახს აქვს — მოთხოვნას წარმართავს ოჯახის უფლებამოსილი წარმომადგენელი და გადაწყვეტილება ეყრდნობა შეფასების სისტემით განსაზღვრულ შედეგს. საარსებო შემწეობის ოდენობას განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობა — ანუ კანონი ამ თანხას პირდაპირ არ ასახელებს და ის მთავრობის აქტით განისაზღვრება.
რაც შეეხება ადმინისტრაციულ პროცედურას, საარსებო შემწეობის დანიშვნის, შეჩერების, განახლებისა და შეწყვეტის წესი და პირობები, აგრეთვე მის გაცემასთან დაკავშირებული სხვა ურთიერთობები რეგულირდება მინისტრის ბრძანებით. ეს ნიშნავს, რომ კონკრეტული ვადები, დოკუმენტების ნუსხა და განახლების პერიოდულობა ამ ბრძანებით არის დადგენილი, და მათი ზუსტად დასადგენად სოციალური დახმარების სააგენტოს (სამინისტროს სისტემაში შემავალი სამსახურის) ოფიციალურ ინფორმაციას მიმართეთ.
შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირთა სოციალური პაკეტის ოდენობა
სოციალური პაკეტის ოდენობა შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირებისთვის განისაზღვრება კანონით დადგენილი გაანგარიშების წესისა და პირობების შესაბამისად. საფუძველს წარმოადგენს საბაზისო სოციალური პაკეტის ოდენობა, რომელსაც განსაზღვრავს საქართველოს მთავრობის შესაბამისი სამართლებრივი აქტი. ეს საბაზისო ოდენობა შემდეგ იზრდება, და ზრდის მასშტაბი კატეგორიებად განსხვავდება.
მკვეთრად გამოხატული შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირებისა და შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე ბავშვებისთვის საბაზისო ოდენობა იზრდება ბოლო 6 კვარტალში მთლიანი შიდა პროდუქტის რეალური ზრდის მაჩვენებლების საშუალო არითმეტიკულის 80 პროცენტისა და ბოლო 12 თვის ინფლაციის საშუალო მაჩვენებლის ჯამით, მაგრამ არანაკლებ 25 ლარით. ყველა სხვა კატეგორიის შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე პირებისთვის საბაზისო ოდენობა იზრდება ბოლო 12 თვის ინფლაციის საშუალო მაჩვენებლით, მაგრამ არანაკლებ 20 ლარით. ამგვარად, ზრდის ოდენობა ყოველწლიურად ეკონომიკურ მაჩვენებლებს მოჰყვება და კატეგორიის მიხედვით ორი სხვადასხვა ფორმულით იანგარიშება.
გაანგარიშების დამატებითი წესიც არსებობს: თუ გაზრდილი სოციალური პაკეტის ოდენობა 5-ის ჯერად რიცხვზე ნაკლებია, სოციალური პაკეტის ოდენობა მრგვალდება მეტობით, უახლოეს 5-ის ჯერად რიცხვამდე. ეს ნიშნავს, რომ საბოლოო გასაცემი თანხა ყოველთვის 5-ის ჯერადია — მაგალითად, თუ ფორმულით გამოსული თანხა 5-ის ჯერად რიცხვს ცოტათი ჩამორჩება, ის ავტომატურად მომდევნო 5-ის ჯერად რიცხვამდე იწევს ზემოთ.
ბენეფიციართა მოვალეობანი
სოციალური დახმარება მხოლოდ უფლება არ არის — ის მოვალეობებთანაა დაკავშირებული. ამ კანონით გათვალისწინებული სოციალური დახმარების მაძიებელი პირი, ოჯახი და ბენეფიციარი ვალდებული არიან დაიცვან შესაბამისი კანონმდებლობით გათვალისწინებული უფლება-მოვალეობანი. ეს ზოგადი ტრადიცია სხვადასხვა კონკრეტულ მოთხოვნაში გამოიხატება: დახმარების გაცემისას და მისი პირობების ცვლილებისას სწორედ კანონმდებლობით დადგენილი წესები მოქმედებს, და მათი დარღვევა შემწეობის შეჩერების ან შეწყვეტის საფუძველი ხდება იმ წესით, რომელიც შესაბამისი ნორმატიული აქტითაა დადგენილი.
გასაჩივრების ზოგადი პრინციპები
თუ თქვენ მიიჩნევთ, რომ სოციალურ დახმარებასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილება ზიანს აყენებს თქვენს უფლებებს, კანონი მარტივ და მკაფიო საწყისს აფიქსირებს: პირს უფლება აქვს თავის უფლებათა და თავისუფლებათა დასაცავად მიმართოს სასამართლოს. გასაჩივრების ზოგადი პრინციპების შესახებ ნორმის მეორე დებულება კი ძალადაკარგულია საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილებით, ამიტომ დღეს მოქმედი საწყისი სასამართლოზე მიმართვის უფლებაა. გასაჩივრების ვადები და სხვა პროცედურული დეტალები განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.