შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის განსაზღვრა და პერიოდული გადამოწმება

რა არის სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზა და შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსი

სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზა დისციპლინათაშორისი საქმიანობის სფეროა, რომელიც მოიცავს სამედიცინო-ბიოლოგიურ, სოციოლოგიურ, სოციალურ, ფსიქოლოგიურ, ეკონომიკურ და სხვა ასპექტებს. მისი ძირითადი ამოცანაა ადამიანის ქმედობაუნარიანობის შეზღუდვის ხარისხის განსაზღვრა და აქედან გამომდინარე — შესაძლებლობის შეზღუდვის გამომწვევი მიზეზის, გადამოწმების ვადისა და მომდინარეობის დროის დადგენა, აგრეთვე საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირთა სოციალური დაცვის სხვადასხვა სახის განსაზღვრა. წამყვან პოზიციად ითვლება პირის სამედიცინო და სოციალური სტატუსის დარღვევის ან მისი დაკარგვის ხარისხის განსაზღვრა, მათი შენარჩუნების უნარისა და კომპენსაციურ-ადაპტაციური შესაძლებლობების გამოვლენა, რომელთა რეალიზაციაც ხელს შეუწყობს პირის სამედიცინო, პროფესიულ და სოციალურ რეაბილიტაციას და საზოგადოების სრულფასოვან წევრად გახდომას.

პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის განსაზღვრასა და სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის სხვა საკითხების გადაწყვეტას საფუძვლად უდევს კლინიკურ-ფუნქციონალური, სოციალურ-საყოფაცხოვრებო, პროფესიულ-შრომითი და ფსიქოლოგიური მონაცემების კომპლექსური შეფასება. პრაქტიკულად ეს იმას ნიშნავს, რომ გადაწყვეტილება არ მიიღება მხოლოდ ერთი სამედიცინო დიაგნოზის საფუძველზე: ექსპერტები ათვალისწინებენ ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან ერთად პირის საყოფაცხოვრებო, სოციალურ და შრომით მდგომარეობასაც, რის გამოც ერთი და იმავე დიაგნოზის მქონე სხვადასხვა პირს შესაძლოა სხვადასხვა ხარისხი და გადამოწმების ვადა დაუდგინდეს. სწორედ ამიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ ექსპერტიზას წარედგინოს სრული სამედიცინო და სოციალური ინფორმაცია.

ძირითადი ცნებები, რომლებითაც ხელმძღვანელობს ექსპერტიზა

კანონი ზუსტად განმარტავს იმ ცნებებს, რომლებიც სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის პროცესში გამოიყენება. თქვენთვის ეს განმარტებები იმიტომ არის მნიშვნელოვანი, რომ სწორედ მათგან გამომდინარეობს სტატუსის, გადამოწმების ვადისა და სოციალური დაცვის შესაბამისი სახის განსაზღვრა:

• შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირი — პირი მყარი ფიზიკური, ფსიქიკური, ინტელექტუალური ან სენსორული დარღვევებით, რომელთა სხვადასხვა დაბრკოლებასთან ურთიერთქმედებამ შესაძლოა ხელი შეუშალოს ამ პირის სრულ და ეფექტიან მონაწილეობას საზოგადოებრივ ცხოვრებაში სხვებთან თანაბარ პირობებში;
• ქმედობაუნარიანობა — თვითმომსახურების, გადაადგილების, ორიენტაციის, ურთიერთობის, თვითკონტროლის, სწავლისა და შრომითი საქმიანობის უნარი, ხოლო ქმედობაუნარიანობის შეზღუდვა — ჯანმრთელობის მოშლით გამოწვეული ადამიანის საქმიანობის ნორმიდან გადახრა;
• ქმედობაუნარიანობის შეზღუდვის ხარისხი — ჯანმრთელობის მოშლის შედეგად გამოწვეული ადამიანის საქმიანობის ნორმიდან გადახრის სიდიდე;
• ექიმი-ექსპერტი — სპეციალობაში სახელმწიფო სერტიფიკატის მფლობელი ექიმი, რომელსაც სამედიცინო-სოციალურ ექსპერტიზაში სპეციალური ცოდნა აქვს;
• შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე პირის წარმომადგენელი — კანონიერი წარმომადგენელი (მშობელი, მშვილებელი, მეურვე, მზრუნველი ან ნდობით აღჭურვილი პირი);
• შრომითი, საყოფაცხოვრებო და საზოგადოებრივი საქმიანობისათვის სპეციალურად შექმნილი პირობები — სპეციალური სანიტარულ-ჰიგიენური, ორგანიზაციული, ტექნიკური, ტექნოლოგიური, სამართლებრივი, ეკონომიკური, მიკროსოციალური ფაქტორები, რომლებიც შესაძლებელს ხდის პირმა შეასრულოს ეს საქმიანობა რეაბილიტაციური პოტენციალის შესაბამისად;
• შესაბამისი სამედიცინო დაწესებულება — სამედიცინო დაწესებულება, რომელიც მინისტრის კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტით განსაზღვრული დაავადებებისთვის, ანატომიური ან გონებრივი დეფექტებისთვის ახორციელებს სპეციალიზებულ სამედიცინო მომსახურებას.

ქმედობაუნარიანობის შეზღუდვის ხარისხები

შესაძლებლობის შეზღუდვა არის ისეთი მყარი ფიზიკური, ფსიქიკური, ინტელექტუალური ან სენსორული დარღვევები, რომლებიც განაპირობებს ქმედობაუნარიანობის დროებით ან სამუდამო შეზღუდვას. ქმედობაუნარიანობის შეზღუდვის სიმძიმის მიხედვით შეზღუდვა განისაზღვრება შემდელი ხარისხით:

• მსუბუქად გამოხატული;
• ზომიერად გამოხატული;
• მნიშვნელოვნად გამოხატული;
• მკვეთრად გამოხატული.

პერიოდული გადამოწმება: რატომ ტარდება და რა ვადით

ორგანიზმის სისტემებისა და ორგანოთა არამყარი, შექცევადი მორფოლოგიური ცვლილებებისა და ფუნქციური დარღვევებისას, დაავადების მიმდინარეობაზე, ჩატარებული სარეაბილიტაციო ღონისძიებების ეფექტურობაზე დაკვირვების მიზნით, ტარდება პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის პერიოდული გადამოწმება. კანონი აქ სხვადასხვა ხარისხისთვის სხვადასხვა ვადას განსაზღვრავს: ქმედობაუნარიანობის ზომიერად ან მნიშვნელოვნად გამოხატული შეზღუდვის დროს გადამოწმება ტარდება წელიწადში ერთხელ, ხოლო ქმედობაუნარიანობის მკვეთრად გამოხატული შეზღუდვის დროს — ორ წელიწადში ერთხელ. ასეთი დიფერენციაცია ლოგიკურია, რადგან მკვეთრად გამოხატული შეზღუდვის შემთხვევაში ცვლილებები, როგორც წესი, უფრო სტაბილურია და დაკვირვებას ნაკლები სიხშირე სჭირდება.

სტატუსის ხანგრძლივობაც კანონით არის დადგენილი: პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსი დგინდება იმ მომდევნო თვის პირველ რიცხვამდე, რომელ თვეშიც დანიშნულია გადამოწმება. სხვა სიტყვებით, სტატუსის მოქმედება ვრცელდება გადამოწმების დანიშნულების თვეს მომდევნო თვის პირველ რიცხვამდე, რაც გადამოწმების ორგანიზებისთვის საჭირო დროსაც ითვალისწინებს. თუ გადამოწმება არ ჩატარდა თქვენი ბრალის გარეშე მიზეზის გამო, სტატუსთან დაკავშირებული შეკითხვები ცალკე უნდა გადაამოწმოთ — კანონი ამ შემთხვევისთვის სპეციალურ წესს ამ ნორმებში არ განსაზღვრავს და ის სხვა სამართლებრივი აქტებით რეგულირდება.

დაწესებულების ვალდებულებები შესამოწმებელი პირის მიმართ

შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის განსაზღვრა ხდება შესაბამის სამედიცინო დაწესებულებაში, რომლის ვალდებულებებიც კანონით ზუსტად არის ჩამოყალიბებული. დაწესებულება ვალდებულია:

• დაადგინოს პირის შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსი;
• დაადგინოს მიზეზობრივი კავშირი შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსთან მიმართებით, განსაზღვროს გადამოწმების ვადა და მომდინარეობის პერიოდი;
• განუსაზღვროს 18 წლამდე პირს კატეგორია — „შეზღუდული შესაძლებლობის სტატუსის მქონე ბავშვი“;
• განუსაზღვროს დასაქმებულს, რომელმაც შრომითი მოვალეობის შესრულებისას მიიღო დასახიჩრება, პროფესიული დაავადება ან ჯანმრთელობის სხვა დაზიანება, პროფესიული შრომისუნარიანობის დაკარგვის ხარისხის პროცენტი, აგრეთვე დამატებითი დახმარების გაწევა;
• განსაზღვროს შრომით დასახიჩრებასთან, ფრონტზე ყოფნასთან და სხვა გარემოებებთან მარჩენალის გარდაცვალების მიზეზობრივი კავშირის არსებობა — გარდაცვლილის ოჯახისათვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი შეღავათების გასავრცელებლად, პენსიის დასანიშნად და მიყენებული ზიანის ასანაზღაურებლად;
• შეამოწმოს პირი გადაადგილების საშუალების (სავარძელ-ეტლი, ველოეტლი) მისაღებად სამედიცინო ჩვენებების განსაზღვრის მიზნით;
• დახმარება აღმოუჩინოს პირს იმ საბუთების მოძიებაში, რომლებიც აუცილებელია სამედიცინო-სოციალური ექსპერტიზის ჩასატარებლად და რომელთა წარდგენაც საქართველოს კანონმდებლობით ეკისრება შესამოწმებელ პირს;
• გასვლითი სხდომა ჩაატაროს ავადმყოფის საცხოვრებელ სადგომში იმ მძიმე ავადმყოფის შესამოწმებლად, რომელსაც ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო არ შეუძლია დაწესებულებაში გამოცხადება;
• სააგენტოს მოთხოვნისთანავე წარუდგინოს კონტროლის განხორციელებისათვის საჭირო ყველა ინფორმაცია (დოკუმენტი).

დაწესებულების უფლებები

ამავდროულად კანონი დაწესებულებას აძლევს შესაბამის უფლებებს: საჭიროების შემთხვევაში გააგზავნოს პირი სხვა სამედიცინო დაწესებულებაში, რომელიც მოწმდება დიაგნოზის დაზუსტებისა და ორგანიზმის (ორგანოთა) ფუნქციის დარღვევის ხარისხის დადგენის მიზნით; გაუგრძელოს მკურნალობის ვადა იმ პირს, რომელიც დაწესებულებას მიმართავს შესაძლებლობის შეზღუდვის სტატუსის დასადგენად, თუ არსებობს ამის საფუძველი; მოითხოვოს და მიიღოს ექსპერტიზის ჩასატარებლად და მისთვის დაკისრებული სხვა ფუნქციის შესასრულებლად საჭირო მონაცემები და ცნობები სამედიცინო დაწესებულებიდან, საწარმოდან, ორგანიზაციიდან — მიუხედავად მათი ორგანიზაციულ-სამართლებრივი ფორმისა. ეს ნიშნავს, რომ ექსპერტიზისთვის მნიშვნელოვანი ინფორმაცია შესაძლოა თქვენგან დამოუკიდებლადაც იყოს მოთხოვნილი, რაც გადაწყვეტილების სრულფასოვან საფუძველს ქმნის.

რა უნდა იცოდეთ გადამოწმების დანიშვნამდე

პერიოდული გადამოწმების ინსტიტუტი შექმნილია იმისთვის, რომ სტატუსი ყოველთვის რეალურ ჯანმრთელობის მდგომარეობას ესადაგებოდეს: მდგომარეობის გაუმჯობესებისას ხარისხი შესაძლოა შეიცვალოს, გაუარესებისას კი — დამატებითი შესაძლებლობები განიხილოს. ამიტომ მნიშვნელოვანია დანიშნულ ვადაზე მოხვედრა და სრული სამედიცინო დოკუმენტაციის წარდგენა. გახსოვდეთ, რომ მძიმე ჯანმრთელობის შემთხვევაში შესაძლებელია გასვლითი სხდომის მოთხოვნა საცხოვრებელ სადგომში, ხოლო დაწესებულება ვალდებულია დაგეხმაროთ საბუთების მოძიებაშიც. სტატუსის სხვა საკითხებთან დაკავშირებით, რაც ამ ნორმებით არ არის განსაზღვრული, მათ შორის სოციალური დაცვის კონკრეტული გამოწერების წესი, საქართველოს კანონმდებლობის სხვა აქტები გამოიყენება.