წილის სამართლებრივი ბუნება სტარტაპში
სტარტაპში კაპიტალის სტრუქტურირება იწყება წილის ცნებისგან. „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის მუხლი 29 განსაზღვრავს: წილი არის უფლება, რომელიც გულისხმობს სამეწარმეო საზოგადოების კაპიტალში პირის მონაწილეობას და რომელთანაც დაკავშირებულია უფლებები და მოვალეობები. წილი საკუთრების საგანია — ეს ნიშნავს, რომ დამფუძნებლის მიერ შექმნილი წილობრივი პორტფელი საკუთრების სხვა ობიექტების მსგავსად ირიცხება და მასზე განკარგვის ზოგადი წესები ვრცელდება, თუმცა კორპორატიული თავისებურებებით.
წილის განკარგვას მუხლი 30 აწესრიგებს: პარტნიორს უფლება აქვს, თავისუფლად განკარგოს სამეწარმეო საზოგადოებაში საკუთარი წილი, თუ კანონმდებლობით, წესდებით ან პარტნიორთა შეთანხმებით შეზღუდვები დადგენილი არ არის; აქციის გადაცემის აკრძალვა კი დაუშვებელია. თუ წილი რამდენიმე პირის თანასაკუთრებაშია, ისინი თანაპარტნიორებად მიიჩნევიან, ხოლო ხმათა უმრავლესობით ვერ თანხმდებიან წილის მართვაზე, სასამართლო ნიშნავს წილის მმართველს. დამფუძნებლების შეთანხმება სწორედ აქ არის ინსტრუმენტი, რომლითაც თავისუფალი განკარგვის საზღვრები და რიგითობები წინასწარ ისახება და მომავალი კონფლიქტის რისკი მინიმუმამდე ეცემა.
წილების კლასები შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოებაში
სტარტაპის კაპიტალის დაყოფა ხშირად სხვადასხვა კლასების შემოღებას ითხოვს. მუხლი 135 შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების წილების კლასებს აწესრიგებს: წესდებით შეიძლება დაშვებულ იქნეს წილების განსხვავებული კლასების არსებობა; წილები, რომლებიც იდენტურ უფლებებსა და ვალდებულებებს წარმოშობს, ერთ კლასს ქმნის, ხოლო ერთი კლასის ყველა წილის ნომინალური ღირებულება ერთი და იგივე უნდა იყოს. სხვადასხვა კლასის წილებთან დაკავშირებულ უფლებებსა და მოვალეობებს წესდება აწესრიგებს.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია დაცვითი წესი: იმ გადაწყვეტილების მიღება, რომელიც ეხება წილების რომელიმე კლასთან დაკავშირებული უფლების ცვლილებას, დამატებით საჭიროობს შესაბამისი კლასის განთავსებულ წილებთან დაკავშირებული ხმების საერთო რაოდენობის სულ მცირე 3/4-ის მფლობელთა თანხმობას, თუ წესდების შესაბამისი ნაწილით, რომელიც პარტნიორებმა ერთხმად მიიღეს, სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ამრიგად, ინვესტორის შემოსვლით ან ოფციონების გამოყენებით გამოწვეული სტრუქტურული ცვლილებები კლასის დაცვის მექანიზმს ეჯახება, და ეს წინასწარ უნდა იყოს გათვალისწინებული.
აქციების კლასები სააქციო საზოგადოებაში
როცა სტარტაპი სააქციო საზოგადოების ფორმით მუშაობს, მუხლი 158 განსაზღვრავს: აქცია შეიძლება იყოს ჩვეულებრივი ან პრივილეგირებული. ჩვეულებრივი აქცია საერთო კრებაზე 1 ხმის უფლებას უზრუნველყოფს, პრივილეგირებული აქცია ხმის უფლებას არ უზრუნველყოფს, გარდა კანონით ან წესდებით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, ხოლო პრივილეგირებულ აქციათა რაოდენობა არ უნდა აღემატებოდეს განთავსებული აქციების რაოდენობის ნახევარს. პრივილეგირებული აქცია მფლობელს ანიჭებს წესდებით დადგენილ უპირატესობას დივიდენდის განაკვეთისა და მიღების რიგითობის მხრივ, და იგივე უპირატესობა მოქმედებს დაშლილი საზოგადოების ქონების განაწილებისას.
ნებისმიერი კლასის აქციათა რაოდენობა, მათთან დაკავშირებული უფლებები და მოვალეობები, აგრეთვე ამ უფლებებისა და მოვალეობების შეცვლის პირობა უნდა აისახოს წესდებაში ამ კლასის აქციის განთავსებამდე; განთავსების შემდეგ უფლებისა და ვალდებულების შეცვლა დასაშვებია მხოლოდ შესაბამისი კლასის აქციების მფლობელთა 3/4-ის თანხმობით. საზოგადოებას ასევე შეუძლია გამოუშვას აქციად კონვერტირებადი სხვა ფასიანი ქაღალდი — ინსტრუმენტი, რომელიც ვალდებულებას კაპიტალში მონაწილეობასთან აკავშირებს.
პრაქტიკული სტრუქტურირების ეტაპები
პრაქტიკაში კაპიტალის სტრუქტურირება რამდენიმე ნაბიჯისგან შედგება. პირველი — საზოგადოების ფორმის არჩევანი: შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოება წილების კლასებს წესდებით ისახავს, სააქციო საზოგადოება კი ჩვეულებრივ და პრივილეგირებულ აქციებს იყენებს. მეორე — კლასების დაპროექტება: დამფუძნებლების, ინვესტორებისა და გამოწვეული პირობების უფლებები იდენტური არაა, და თითოეული ჯგუფისთვის ცალკე კლასის შექმნა სწორედ ამ განსხვავებების ლეგიტიმურ გამოხატულებაა. მესამე — დაცვითი წესების გათვალისწინება: კლასის უფლების ცვლილება 3/4-ის თანხმობას საჭიროობს, ამიტომ მომავალი ცვლილებების სცენარები წინასწარ უნდა გაიანგარიშოთ. მეოთხე — დოკუმენტების ფიქსაცია: წესდება და პარტნიორთა შეთანხმება ერთად ქმნის იმ ჩარჩოს, რომელშიც მოლაპარაკებებიც კი უკვე სამართლებრივი ფორმით მიმდინარეობს.
ხშირად დასმული კითხვები
შეიძლება თუ არა წილზე განკარგვის შეზღუდვა?
წესდებით ან პარტნიორთა შეთანხმებით — დიახ; აქციის გადაცემის სრული აკრძალვა კი დაუშვებელია, ამიტომ შეზღუდვის ფორმულირება ფრთხილად უნდა შეირჩეს.
რა სხვაობაა ჩვეულებრივ და პრივილეგირებულ აქციას შორის?
ჩვეულებრივი აქცია კრებაზე ხმას იძლევა, პრივილეგირებული — დივიდენდსა და განაწილებაში უპირატესობას, მაგრამ წესით ხმის უფლებას არ იძლევა; მისი რაოდენობა განთავსებულ აქციათა ნახევარს ვერ აღემატება.
რა თანხმობა სჭირდება კლასის უფლებების შეცვლას?
შესაბამისი კლასის ხმების სულ მცირე 3/4-ის მფლობელთა თანხმობა, თუ წესდებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
შეიძლება თუ არა წილების სხვადასხვა ნომინალი?
ერთი კლასის შიგნით — არა: ერთი კლასის ყველა წილის ნომინალური ღირებულება ერთი და იგივე უნდა იყოს.
როდის უნდა აისახოს კლასის პირობები წესდებაში?
ამ კლასის აქციის განთავსებამდე — შემდგომ შეცვლა მხოლოდ მფლობელთა 3/4-ის თანხმობით ხდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ს იურისტები სტარტაპებს კაპიტალის სტრუქტურირების ყველა ეტაპზე ეხმარებიან: წილების კლასების პროექტირება, დამფუძნებლებისა და ინვესტორების უფლებათა ბალანსი, წესდებისა და შეთანხმებების მომზადება და მომავალი ფინანსური რაუნდებისთვის ადგილის დატოვება. დაგვიკავშირდით Legal.ge-ზე — დაგეხმარებით, რომ თქვენი სტარტაპის კაპიტალის სტრუქტურა სამართლებრივად სწორი და განვითარებისთვის მზა იყოს.