საფინანსო ინსტიტუტების ლიცენზირება საქართველოში ეროვნული ბანკის კომპეტენციაა. მნიშვნელოვანია თავიდანვე იცოდეთ: კონკრეტული ინსტიტუტის ტიპის ლიცენზიის დეტალური პირობები — მინიმალური კაპიტალის ოდენობა, განაცხადის ფორმა, მოთხოვნები აქციონერებისადმი — ცალკე სექტორულ კანონებშია განსაზღვრული, და ამ გვერდის საფუძველი ეროვნული ბანკის შესახებ ორგანული კანონის ჩარჩონორმებია: ტერმინები, ზედამხედველობის ორგანო და ზედამხედველობის უფლებამოსილებები.
ფინანსური სექტორის წარმომადგენლები
კანონი ფინანსური სექტორის წარმომადგენლებს ერთიან ჩამონათვალში ასახავს: კომერციული ბანკი, მიკრობანკი, არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულება, საბროკერო კომპანია, ფასიანი ქაღალდების დამოუკიდებელი რეგისტრატორი, ცენტრალური დეპოზიტარი, სპეციალიზებული დეპოზიტარი, საფონდო ბირჟა, საინვესტიციო ფონდი, აქტივების მმართველი კომპანია, მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია, საგადახდო სისტემის ოპერატორი, საგადახდო მომსახურების პროვაიდერი, ანგარიშვალდებული საწარმო და ვალუტის გადამცვლელი პუნქტი. 2027 წლის 1 იანვრიდან ამ ჩამონათვალს დაემატება სეკიურიტიზაციის სპეციალური მიზნობრივი ერთეული, ფაქტორინგული კომპანია და ფაქტორინგული პლატფორმა.
კომერციული ბანკი განმარტებით არის ეროვნული ბანკის მიერ ლიცენზირებული იურიდიული პირი, რომელიც იღებს დეპოზიტებს და მათი გამოყენებით თავისი სახელით ახორციელებს საქართველოს კანონმდებლობით განსაზღვრულ საბანკო საქმიანობას. მიკრობანკი სააქციო საზოგადოების სამართლებრივი ფორმით დაფუძნებული იურიდიული პირია, რომელიც ეროვნული ბანკის მიერ არის ლიცენზირებული. ფინანსური სექტორი სწორედ ამ წარმომადგენელთა ერთობლიობაა.
საფინანსო სექტორის ზედამხედველობის კომიტეტი
ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი ბრძანებით ქმნის ეროვნული ბანკის საფინანსო სექტორის ზედამხედველობის კომიტეტს. კომიტეტის წევრები არიან ეროვნული ბანკის პრეზიდენტი, შესაბამისი ვიცე-პრეზიდენტი და ეროვნული ბანკის შესაბამისი სტრუქტურული ერთეულების ხელმძღვანელები. პრეზიდენტის გადაწყვეტილებით კომიტეტის წევრები შეიძლება იყვნენ ეროვნული ბანკის სხვა თანამშრომლები და მოწვეული პირებიც.
ამგვარი სტრუქტურა ნიშნავს, რომ სექტორის ზედამხედველობის სტრატეგიული საკითხები სწორედ ამ კოლეგიალურ ორგანოში წყდება — ეროვნული ბანკის ხელმძღვანელობისა და პასუხისმგებელი სტრუქტურების მონაწილეობით.
საბანკო ზედამხედველობა და სანქციები
ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია ზედამხედველობა გაუწიოს კომერციული ბანკის, მიკრობანკისა და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულების საქმიანობას. ზედამხედველობა ითვალისწინებს ლიცენზიების — მათ შორის, კომერციული ბანკისათვის პირობითი ლიცენზიის — გაცემასა და გაუქმებას, შემოწმებასა და რეგულირებას, წერილობითი მითითებების გაცემას, დამატებითი მოთხოვნებისა და შეზღუდვების დაწესებას, საზედამხედველო ზომებისა და სანქციების გამოყენებას.
ბანკმა შეიძლება მოითხოვოს ინფორმაცია კაპიტალის წარმოშობის წყაროებისა და მნიშვნელოვანი წილის უშუალო და ბენეფიციარ მესაკუთრეებზე, ჩაატაროს აუდიტი, შეამოწმოს შვილობილი საწარმოებიც. სანქციებს შორის არის სავალდებულო რეზერვების ნორმების გაზრდა, აქტიური ოპერაციების შეწყვეტა, მოგების განაწილებისა და დივიდენდების აკრძალვა, დამატებითი კაპიტალის მოზიდვის მოთხოვნა; ადმინისტრატორებისათვის — ხელმოწერის უფლების შეჩერება, ფულადი ჯარიმა, თანამდებობიდან გათავისუფლების მოთხოვნა; დაწესებულებისათვის — ფულადი ჯარიმა და ლიცენზიის გაუქმება. ფულადი ჯარიმის ოდენობა და დაკისრების წესი ნორმატიული აქტით განისაზღვრება, ხოლო ჯარიმის თანხა სახელმწიფო ბიუჯეტში მიიმართება.
ეროვნული ბანკი განსაზღვრავს კაპიტალის მინიმალურ ოდენობასაც; კომერციული ბანკი, მიკრობანკი და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულება მხოლოდ ეროვნული ბანკის გადაწყვეტილებით შეიძლება გადახდისუუნაროდ ან გაკოტრებულად გამოცხადდეს; დროებით ადმინისტრატორსა და ლიკვიდატორს ნიშნავს ეროვნული ბანკი. ადმინისტრატორის დანიშვნაზე პირობითი თანხმობის გაცემისას დოკუმენტაციის სრულყოფილად წარდგენის ვადა არაუმეტეს 6 თვისაა. ზედამხედველობა რისკზე დამყარებული მიდგომის საფუძველზე ხორციელდება.
ფასიანი ქაღალდების ბაზრის ზედამხედველობა
ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია დაარეგულიროს ემიტენტების მიერ ფასიანი ქაღალდების გამოშვებისას და მიმოქცევისას წარმოშობილი ურთიერთობები, ასევე ფასიანი ქაღალდების ფლობასთან დაკავშირებული საკითხები; უზრუნველყოს ამ სფეროში დარღვევების თავიდან აცილება, გამოვლენა და აღკვეთა. იგი გასცემს და გააუქმებს ფასიანი ქაღალდების ბაზრის რეგულირებადი მონაწილეების ლიცენზიებს, დაუდგენს მათ მინიმალური კაპიტალის მოთხოვნებს და დაამტკიცებს ემისიის პროსპექტს.
ბაზრის მონაწილეთა საქმიანობის მონიტორინგთან, შემოწმებასა და გამოკვლევასთან ერთად ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია შესაძლო დარღვევის ან ინვესტორთა ინტერესებისათვის საფრთხის შემთხვევაში ნებისმიერი პირისგან მოითხოვოს და მიიღოს ახსნა-განმარტება წერილობით ან ზეპირად. სანქციებს შორის არის ფულადი ჯარიმაც, რომლის ოდენობა და დაკისრების წესი ეროვნული ბანკის ნორმატიული აქტით განისაზღვრება და თანხა სახელმწიფო ბიუჯეტში მიიმართება.
საკრედიტო საინფორმაციო ბიურო და სესხის გამცემი სუბიექტი
ეროვნული ბანკი ზედამხედველობას უწევს საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს საქმიანობასაც: მეწარმე სუბიექტი, რომელიც ბიუროს საქმიანობას აპირებს, ვალდებულია ეროვნულ ბანკში გაიაროს რეგისტრაცია, ხოლო სესხის გამცემი ორგანიზაცია ვალდებულია ბიუროს მიაწოდოს სესხის შესახებ ინფორმაცია.
ცალკე რეგულირდება სესხის გამცემი სუბიექტის საქმიანობა: იგი რეგისტრაციას გაივლის ეროვნულ ბანკში, თუმცა ეს ვალდებულება არ ვრცელდება საფინანსო სექტორის წარმომადგენელზე და მეწარმე სუბიექტის მიერ საკუთარ პარტნიორზე, აქციონერზე ან თანამშრომელზე გაცემულ სესხებზე. კანონი სესხის გამცემ სუბიექტად განიმარტება პირი ან ურთიერთდაკავშირებულ პირთა ჯგუფი, რომლის მიმართაც ერთდროულად 20-ზე მეტ ფიზიკურ პირს აქვს სასესხო ან საკრედიტო ვალდებულება. სესხის გამცემელი ვალდებულია დაიცვას ინფორმაციის კონფიდენციალურობა: მსესხებლის შესახებ ინფორმაცია მესამე პირებს მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით ან მსესხებლის წინასწარი წერილობითი თანხმობით მიეცემათ.
რას ნიშნავს ეს ლიცენზირებისათვის
თუ თქვენ გეგმავთ საფინანსო სექტორის წარმომადგენლის სტატუსით საქმიანობის დაწყებას, საჭიროა ჯერ დაადგინოთ თქვენი ინსტიტუტის ზუსტი ტიპი — კანონის ჩამონათვალიდან — და შემდეგ მიმართოთ ეროვნულ ბანკს შესაბამისი ლიცენზიის მისაღებად. განაცხადის დეტალური მოთხოვნები დგინდება ინსტიტუტის ტიპის მიხედვით, ამიტომ კონსულტაცია სექტორული კანონების შესახებ წინასწარ არის საჭირო.