გასართობი სამართალი ამერიკული სამართლიდან შემოსული ქოლგისებრი ცნებაა, რომელიც აერთიანებს კინოს, ტელევიზიის, მუსიკის, თეატრისა და სპორტის ინდუსტრიებთან დაკავშირებულ სამართლებრივ საკითხებს. საქართველოში ასეთი სახელწოდების კანონი არ არსებობს: ეს სფერო თავმოყრილია ცალკეული ქმედებებისაგან, რომელთა სამართლებრივ ბირთვს წარმოადგენს საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონი, ხოლო მედიასერვისების რეგულირება მაუწყებლობის შესახებ კანონმდებლობას ეყრდნობა.
კანონის რეგულირების სფერო
საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონის პირველი მუხლი განსაზღვრავს, რომ იგი არეგულირებს საავტორო ქონებრივ და პირად არაქონებრივ უფლებებთან დაკავშირებულ ურთიერთობებს, რომლებიც წარმოიშობა მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებთა შექმნისას და გამოყენებისას. ამასთან, კანონი ფარავს შემსრულებლის, ფონოგრამისა და ვიდეოგრამის დამამზადებლებისა და მაუწყებლობის ორგანიზაციის მომიჯნავე უფლებებთან დაკავშირებულ ურთიერთობებს, ისევე როგორც მონაცემთა ბაზის დამამზადებლის უფლებებთან დაკავშირებულ ურთიერთობებს. სწორედ ეს სამი წრე — ავტორები, შემსრულებლები და მწარმოებლები — ქმნის გასართობი ინდუსტრიის სამართლებრივ რუკას.
რა არის დაცული და რა არა
მეხუთე მუხლის მიხედვით, საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს წარმოადგენს, განურჩევლად ნაწარმოების დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა. უფლება ვრცელდება ნაწარმოებზე, რომელიც ობიექტური ფორმით არსებობს, მიუხედავად იმისა, მოხდა თუ არა მისი გამოცემა ან საჯარო გაცნობა. ამასთან, საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე, მაშინაც კი, თუ ისინი გამოხატულია ან ახსნილია ნაწარმოებში.
ნაწარმოებთა კატეგორიები
მეექვსე მუხლი ჩამოთვლის დაცული ობიექტებს, რომლებიც გასართობ ინდუსტრიას აქტუალურს ხდის: ლიტერატურული ნაწარმოებები, მათ შორის წიგნი, ბროშურა, სტატია და კომპიუტერული პროგრამა; დრამატული და მუსიკალურ-დრამატული ნაწარმოებები, ქორეოგრაფიისა და პანტომიმის ნაწარმოებები და სხვა სასცენო ნაწარმოებები; მუსიკალური ნაწარმოებები ტექსტით ან უტექსტოდ; აუდიოვიზუალური ნაწარმოებები; სახვითი ხელოვნების, დეკორატიულ-გამოყენებითი და თეატრალურ-დეკორატიული ხელოვნების ნაწარმოებები; ფოტოგრაფიული ნაწარმოებები; რუკები, გეგმები და ესკიზები; გადამუშავებული ნაწარმოებები — თარგმანი, ადაპტაცია, ეკრანიზაცია, ინსცენირება, კომპილაცია, მუსიკალური არანჟირება; აგრეთვე შედგენილი ნაწარმოებები — კრებული, ენციკლოპედია, ანთოლოგია, მონაცემთა ბაზა.
მნიშვნელოვანია, რომ გადამუშავებულ და შედგენილ ნაწარმოებთა დაცვა ხორციელდება ორიგინალური ნაწარმოების თანაბრად, ხოლო კომპიუტერული პროგრამის დაცვა ვრცელდება ყველა სახის პროგრამაზე, ოპერაციული სისტემების ჩათვლით, საწყისი ტექსტისა და ობიექტური კოდის ჩათვლით. ასე რომ, თამაშის გადამუშავებული ვერსიაც და მუსიკის ახალი არანჟირებაც იმავე დაცვით სარგებლობს, რაც საწყისი ქმნილება.
აუდიოვიზუალური ნაწარმოების რეჟიმი
კინოსა და ტელევიზიისთვის გადამწყვეტია მეთხუთმეტე მუხლი. აუდიოვიზუალური ნაწარმოების ავტორებად (თანაავტორებად) დასახელებულნი არიან დამდგმელი რეჟისორი, სცენარის ავტორი, დიალოგების ავტორი და იმ მუსიკალური ნაწარმოების ავტორი, რომელიც სპეციალურად ამ ნაწარმოებისათვის შეიქმნა. ნაწარმოების შექმნის თაობაზე ხელშეკრულების დადება იწვევს თანაავტორების მიერ გამოყენების განსაკუთრებული უფლების გადაცემას აუდიოვიზუალური ნაწარმოების დამამზადებლისთვის, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
ამასთან, ავტორებს უნარჩუნდებათ უფლება მიიღონ ჰონორარი მოსარგებლისგან — მაუწყებლობის ორგანიზაციისგან, კინოთეატრისგან და სხვებისგან — ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისთვის, და ამ უფლების შესახებ ხელშეკრულებით სხვაგვარი შეთანხმება აუდიოვიზუალური ნაწარმოების დამამზადებელსა და ავტორებს შორის ბათილია. ეს უფლება ხორციელდება მხოლოდ ქონებრივი უფლებების კოლექტიურ საფუძველზე მმართველი ორგანიზაციის მეშვეობით. დამამზადებელს კი უფლება აქვს, ნაწარმოების ნებისმიერი სახით გამოყენებისას მიუთითოს თავისი სახელი ან მოითხოვოს მისი მითითება. ადრე შექმნილი ან დამოუკიდებელი მნიშვნელობის მქონე ნაწარმოებების ავტორები საავტორო უფლებას ინარჩუნებენ.
შემსრულებლის უფლებები
ორმოცდამეშვიდე მუხლი შემსრულებელს თავის შესრულებაზე ანიჭებს პირად და ქონებრივ უფლებებს: სახელის უფლებას, რეპუტაციის პატივისცემის უფლებას — შესრულების დაცვა ყოველგვარი დამახინჯებისგან ან სხვაგვარი ხელყოფისგან, რომელმაც შეიძლება შელახოს მისი პატივი, ღირსება ან საქმიანი რეპუტაცია — და უფლებას, გამოიყენოს შესრულება ნებისმიერი ფორმით, ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით.
გამოყენების განსაკუთრებული უფლება ნიშნავს უფლებას, ნება დართოს ან აკრძალოს შესრულების ჩაწერა, ფონოგრამაზე ჩაწერილი შესრულების რეპროდუცირება, შესრულების გადაცემა ეთერში ან კაბელით, ჩანაწერის გაქირავება და გავრცელება, აგრეთვე შესრულების ხელმისაწვდომობა პიროვნებისთვის მის მიერ არჩეულ დროსა და ადგილიდან. ნებართვა გაიცემა შემსრულებლის მიერ, ხოლო შემსრულებელთა კოლექტივის შესრულებაზე — ასეთი კოლექტივის ხელმძღვანელის მიერ, მოსარგებლესთან დადებული წერილობითი ხელშეკრულების საფუძველზე. მაუწყებელთან ხელშეკრულება ეთერში ან კაბელით გადაცემაზე გადასცემს ჩაწერისა და შემდგომი გამოყენების უფლებებს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ეს პირდაპირ არის გათვალისწინებული ხელშეკრულებით.
ხშირად დასმული კითხვები
გასართობი სამართლის შესახებ ყველაზე ხშირად იკითხებენ სფეროს საკანონმდებლო საფუძველსა და დაცვის ობიექტებზე.
არსებობს თუ არა საქართველოში გასართობი სამართლის კანონი?
არა. გასართობი სამართალი ქოლგისებრი ცნებაა: ამ სახელწოდების კანონი არ არსებობს, სფერო კი თავმოყრილია საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონისა და მაუწყებლობის შესახებ კანონმდებლობის ნორმებისაგან.
იცავს თუ არა კანონი იდეას?
არა. საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, კონცეფციებზე და ფაქტებზე, თუნდაც გამოხატულნი იყვნენ ნაწარმოებში. დაცვა მხოლოდ შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს — ობიექტური ფორმით არსებულ ნაწარმოებს — ეხება.
ვინ არის აუდიოვიზუალური ნაწარმოების ავტორები?
თანაავტორები არიან დამდგმელი რეჟისორი, სცენარის ავტორი, დიალოგების ავტორი და სპეციალურად ამ ნაწარმოებისთვის შექმნილი მუსიკის ავტორი. შექმნის ხელშეკრულება გამოყენების განსაკუთრებულ უფლებას დამამზადებელს გადასცემს, ჰონორარის უფლება კი ავტორებს რჩებათ.
რა უფლებები აქვს შემსრულებელს საკუთარ შესრულებაზე?
სახელისა და რეპუტაციის პატივისცემის პირადი უფლებები, აგრეთვე გამოყენების განსაკუთრებული უფლება — ჩაწერა, რეპროდუცირება, ეთერში გადაცემა, გაქირავება, გავრცელება და ხელმისაწვდომობა — ჰონორარის მიღების უფლების ჩათვლით.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი მუშაობს გასართობი ინდუსტრიის სამართლებრივ საკითხებზე: საავტორო და მომიჯნავე უფლებების განსაზღვრა ნაწარმოების შექმნისას, ხელშეკრულებების მომზადება ავტორებს, შემსრულებლებს, დამამზადებლებსა და მაუწყებლებს შორის, ჰონორარებთან და ლიცენზირებასთან დაკავშირებული დავების მოგვარება.
თუ მუშაობთ კინოზე, მუსიკაზე, თეატრზე ან ციფრულ კონტენტზე და გჭირდებათ უფლებების მოწესრიგება, მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — განვხილავთ თქვენს პროექტს და შევსთავაზოთ ისეთი გადაწყვეტილებები, რომლებიც მოქმედ კანონმდებლობას ეყრდნობა.