საგამომცემლო სამართალი ეყრდნობა საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონს: წიგნის, ჟურნალის ან ციფრული გამოცემის თითოეული ეტაპი — მანუსკრიპტიდან ბეჭდურ ან ელექტრონულ ეგზემპლარამდე — სწორედ ამ კანონის ნორმებით მოწესრიგდება. გამომცემლისთვის გადამწყვეტია ოთხი საკითხი: რა ითვლება დაცულ ობიექტად, რომელ კატეგორიებს ფარავს დაცვა, როგორ წარმოიშობა საავტორო უფლება და ვინ ითვლება ავტორად. ქვემოთ განვმარტავთ ამ საფუძვლებს კანონის მეხუთე, მეექვსე, მეცხრე და მეათე მუხლების მიხედვით.
რა არის საავტორო უფლების ობიექტი
მეხუთე მუხლის თანახმად, საავტორო უფლება ვრცელდება მეცნიერების, ლიტერატურისა და ხელოვნების ნაწარმოებებზე, რომლებიც ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგს წარმოადგენს, განურჩევლად ნაწარმოების დანიშნულებისა, ავკარგიანობისა, ჟანრისა, მოცულობისა, გამოხატვის ფორმისა და საშუალებისა. ეს ნიშნავს, რომ დაცვისთვის მნიშვნელობა არ აქვს იმას, არის თუ არა ტექსტი სალიტერატურო შედევრი — საკმარისია, ის შემოქმედებითი შრომის შედეგი იყოს. უფლება ვრცელდება ნაწარმოებზე, რომელიც ობიექტური ფორმით არსებობს, მიუხედავად იმისა, მოხდა თუ არა მისი გამოცემა ან საჯარო გაცნობა.
ამასთან, საავტორო უფლება არ ვრცელდება იდეებზე, მეთოდებზე, პროცესებზე, სისტემებზე, საშუალებებზე, კონცეფციებზე, პრინციპებზე, აღმოჩენებსა და ფაქტებზე, მაშინაც კი, თუ ისინი გამოხატულია, აღწერილია ან ახსნილია ნაწარმოებში. გამომცემლისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ თემა, სიუჟეტის კონცეფცია ან ინფორმაციული მასალა საკუთრად არავის ეკუთვნის — დაცვას მხოლოდ კონკრეტული ფორმა, ტექსტი როგორც ასეთი, ითხოვს.
ნაწარმოებთა კატეგორიები გამომცემლობაში
მეექვსე მუხლი ჩამოთვლის ობიექტებს, რომლებიც საგამომცემლო პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად გვხვდება: ლიტერატურული ნაწარმოებები — წიგნი, ბროშურა, სტატია, კომპიუტერული პროგრამა; დრამატული და სასცენო ნაწარმოებები; მუსიკალური ნაწარმოებები ტექსტით ან უტექსტოდ; ფოტოგრაფიული ნაწარმოებები; რუკები, გეგმები და ილუსტრაციები; გადამუშავებული ნაწარმოებები — თარგმანი, ადაპტაცია, მიმოხილვა, კომპილაცია; აგრეთვე შედგენილი ნაწარმოებები — კრებული, ენციკლოპედია, ანთოლოგია, მონაცემთა ბაზა — რომლებიც მასალის შერჩევისა და განლაგების მიხედვით შემოქმედებითი შრომის შედეგია.
მნიშვნელოვანია ორი წესი: გადამუშავებულ და შედგენილ ნაწარმოებთა დაცვა ხორციელდება ორიგინალური ნაწარმოების თანაბრად, ხოლო კომპიუტერული პროგრამის დაცვა ვრცელდება ყველა სახის პროგრამაზე, ოპერაციული სისტემების ჩათვლით, ნებისმიერი ენითა და ფორმით — საწყისი ტექსტისა და ობიექტური კოდის ჩათვლით. თარგმანი და ელექტრონული ბაზა ამდენად სრულფასოვანი ობიექტებია, რამდენადაც თავად ორიგინალი.
უფლების წარმოშობა ფორმალობების გარეშე
მეცხრე მუხლი განსაზღვრავს, რომ საავტორო უფლება ნაწარმოებზე წარმოიშობა მისი შექმნის მომენტიდან. ნაწარმოები შექმნილად ითვლება, როდესაც იგი გამოხატულია რაიმე ობიექტური ფორმით, რაც მისი აღქმისა და რეპროდუცირების საშუალებას იძლევა. საავტორო უფლების წარმოშობისა და განხორციელებისათვის აუცილებელი არ არის ნაწარმოების რეგისტრაცია, სპეციალური გაფორმება ან სხვა ფორმალობათა დაცვა. გამომცემლისთვის ეს ნიშნავს, რომ მანუსკრიპტი დაცვით სარგებლობს ხელშეკრულების დადების მომენტიდანვე და საავტორო ხელშეკრულება უფლებას არ ქმნის — ის მხოლოდ გადაცემულ უფლებებს აწესრიგებს.
უფლების განცხადებისთვის უფლების მფლობელს შეუძლია გამოიყენოს საავტორო უფლების დაცვის ნიშანი, რომელიც ნაწარმოების ყოველ ეგზემპლარზე დაისმება და სამი ელემენტისაგან შედგება: წრეწირში ჩასმული ასოიანი ნიშნისაგან, უფლების მფლობელის სახელისაგან და ნაწარმოების პირველი გამოცემის წლისაგან. ეს ნიშანი აუცილებელი არ არის — მისი არარსებობა დაცვას არ აუქმებს.
ავტორობის პრეზუმფცია
მეათე მუხლი აწესრიგებს იმას, თუ ვინ ითვლება ავტორად დავის შემთხვევაში. პირი, რომელიც სათანადო წესით აღნიშნულია ავტორად ნაწარმოების ორიგინალზე ან ასლზე, მიიჩნევა ავტორად, თუ არ არსებობს საწინააღმდეგო დასაბუთება. ეს დებულება გამოიყენება ფსევდონიმით გამოქვეყნებისასაც, თუ ავტორი ამ ფსევდონიმით საყოველთაოდ ცნობილია.
როდესაც ნაწარმოები ქვეყნდება ფსევდონიმით, რომლითაც ავტორი საყოველთაოდ ცნობილი არ არის, ან ანონიმურად, ავტორის წარმომადგენლად ითვლება გამომცემელი, რომლის სახელი ან დასახელებაც სათანადო წესით არის აღნიშნული ნაწარმოებზე. მას, როგორც წარმომადგენელს, უფლება აქვს დაიცვას ავტორის უფლებები და უზრუნველყოს მათი განხორციელება — მანამ, სანამ ავტორი თავის ვინაობას არ გაამჟღავნებს. საგამომცემლო პრაქტიკაში ეს წესი გამომცემელს ინსტრუმენტს აძლევს ანონიმური მასალის დასაცავად.
ხშირად დასმული კითხვები
საგამომცემლო სამართალზე ხშირად იკითხებენ დაცვის ობიექტზე, რეგისტრაციის აუცილებლობასა და ავტორობის დადგენაზე.
საჭიროა თუ არა ნაწარმოების რეგისტრაცია დაცვისთვის?
არა. საავტორო უფლება შექმნის მომენტიდანვე წარმოიშობა და მისი განხორციელებისთვის არც რეგისტრაცია, არც გაფორმება და არც სხვა ფორმალობაა აუცილებელი.
იცავს თუ არა კანონი წიგნის თემას ან იდეას?
არა. იდეები, მეთოდები, კონცეფციები და ფაქტები დაცვის ობიექტი არ არის, თუნდაც ნაწარმოებში იყოს გამოხატული. დაცვა ეხება კონკრეტულ ფორმას — ტექსტს, რომელიც შემოქმედებითი შრომის შედეგია.
ვინ ამტკიცებს ავტორობას, თუ საქმე სასამართლოში მიდის?
ავტორად მიიჩნევა ის პირი, რომელიც ნაწარმოებზე სათანადო წესით არის აღნიშნული ავტორად, თუ არ არსებობს საწინააღმდეგო დასაბუთება. სხვა პირი ამ პრეზუმფციას საწინააღმდეგო მტკიცებლებით შეიძლება ააგებინოს.
რა ხდება ანონიმური ნაწარმოების შემთხვევაში?
ანონიმური ან არასაყოველთაო ფსევდონიმის შემთხვევაში ავტორის წარმომადგენლად ითვლება გამომცემელი, რომლის სახელიც ნაწარმოებზეა აღნიშნული — ის იცავს ავტორის უფლებებს მანამ, სანამ ავტორი ვინაობას არ გაამჟღავნებს.
რას შეიცავს საავტორო უფლების დაცვის ნიშანი?
ნიშანი სამი ელემენტისაგან შედგება: წრეწირში ჩასმული ასოიანი ნიშნისაგან, უფლების მფლობელის სახელისაგან და ნაწარმოების პირველი გამოცემის წლისაგან; მისი გამოყენება აუცილებელი არ არის.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის გუნდი ეხმარება ავტორებს, თარგმანებს, გამომცემლობებსა და ციფრულ პლატფორმებს საგამომცემლო ურთიერთობების მოწესრიგებაში: ვადგენთ, რა არის დაცვის ობიექტი, ვამუშავებთ ლიცენზიებს და საავტორო ხელშეკრულებებს, ვზრუნავთ ავტორობის პრეზუმფციის სათანადო გამოყენებაზე.
თუ გეგმავთ გამოცემას, თარგმნის უფლებას იძენთ თუ საგამომცემლო დავა გაქვთ, მოგვწერეთ Legal.ge-ზე — შევაფასებთ თქვენს ვითარებას და შევსთავაზოთ მოქმედ კანონმდებლობაზე დაყრდნობილი გადაწყვეტილებები.