ზედამხედველობის არეალი და მისი სამართლებრივი საფუძვლები
ბანკის შესაბამისობის აუდიტი საქართველოში შიდა საკორპორაციო პროცედურას სცილდება: იგი შეფასდება ეროვნული ბანკის სავალდებულო მოლოდინების პრიზმაში. „საქართველოს ეროვნული ბანკის შესახებ“ ორგანული კანონის 48-ე მუხლი ეროვნულ ბანკს ანიჭებს სრულ უფლებამოსილებას, ზედამხედველობა გაუწიოს კომერციული ბანკების, მიკრობანკების, საბანკო ჯგუფების, არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებების, მიკროსაფინანსო ორგანიზაციების, ფასიანი ქაღალდების დამოუკიდებელი რეგისტრატორების, საბროკერო კომპანიების, საფონდო ბირჟის, ცენტრალური და სპეციალიზებული დეპოზიტარების, აქტივების მმართველი კომპანიების, ანგარიშვალდებული საწარმოების, საპენსიო ფონდის, ვალუტის გადამცვლელი პუნქტების, საინვესტიციო ფონდების, საგადახდო სისტემის ოპერატორებისა და საგადახდო მომსახურების პროვაიდერების, საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს, სესხის გამცემი სუბიექტებისა და ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერების საქმიანობას.
ამავე მუხლით ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია საზედამხედველო ფუნქციების შესასრულებლად გამოსცეს შესაბამისი დადგენილებები და ბრძანებები, განახორციელოს შესაბამისი ღონისძიებები, გასცეს წერილობითი მითითებები, დააწესოს დამატებითი მოთხოვნები და შესაბამისი შეზღუდვები, გამოიყენოს საზედამხედველო ზომები ან სანქციები.
შესვლის ეტაპზევე ეროვნული ბანკი აფასებს წყაროებსა და სტრუქტურებს: მას უფლება აქვს უარი განაცხადოს რეგისტრაციაზე, ლიცენზირებაზე ან მნიშვნელოვანი წილის შეძენაზე, თუ ნაბიჯი საფრთხეს უქმნის სექტორის სტაბილურობას, ეწინააღმდეგება საერთაშორისო ორგანიზაციის მოთხოვნას ან ეყრდნობა არასრულყოფილ ინფორმაციას კაპიტალის წარმოშობის შესახებ; გაუმჭვირვალე სტრუქტურაც უარის საფუძველია.
შემოწმების წესი და აუდიტის შინაარსი
ორგანული კანონის 49-ე მუხლი ზედამხედველობას განსაზღვრავს ფართო სპექტრად: ლიცენზიების, მათ შორის კომერციული ბანკისთვის პირობითი ლიცენზიის, გაცემა და გაუქმება, შემოწმება და რეგულირება, წერილობითი მითითებების გაცემა, დამატებითი მოთხოვნებისა და შეზღუდვების დაწესება, საზედამხედველო ზომებისა და სანქციების გამოყენება.
აუდიტის თვალსაზრისით გადამწყვეტია ამავე მუხლით გათვალისწინებული უფლებამოსილება: ეროვნული ბანკი ზედამხედველობას უწევს და შეამოწმებს კომერციულ ბანკს, მიკრობანკს და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებას, შეამოწმებს მათ შვილობილ საწარმოებს, ახორციელებს ბუღალტრული აღრიცხვის დოკუმენტების, ფინანსური ანგარიშგების კომპონენტებისა და სხვა მასალების აუდიტს და საკუთარ მიერ განსაზღვრული ფორმით იღებს მათგან ნებისმიერ ინფორმაციას კომპეტენციის ფარგლებში. შემოწმების შედეგად დანაშაულის ნიშნების აღმოჩენის შემთხვევაში მასალები შესაბამის ორგანოებს გადაეცემა.
ეროვნული ბანკი განიხილავს და შეაფასებს ბანკის მიერ წარდგენილ გაჯანსაღების გეგმას და უფლებამოსილია მოითხოვოს მასში ცვლილებების შეტანა. დროებით ადმინისტრატორსა და ლიკვიდატორსაც ეროვნული ბანკი ნიშნავს: ისინი მის წინაშე არიან ანგარიშვალდებული და მათზე გადადის ბანკის ყველა ორგანოს, აქციონერთა საერთო კრების ჩათვლით, სრული უფლებამოსილება.
სანქციები და საზედამხედველო ზომები
სანქციური ინსტრუმენტარი, რომელიც აუდიტის დასკვნებს მოსდევს ხოლმე, დეტალურად არის გაწერილი. ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია კომერციულ ბანკს, მიკრობანკს და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებას გაუზარდოს სავალდებულო რეზერვების ნორმები, შეუწყვიტოს აქტიური ოპერაციები, აუკრძალოს მოგების განაწილება, დივიდენდების დარიცხვა და გაცემა, შრომის ანაზღაურების გაზრდა და პრემიებისა და სხვა მსგავსი ანაზღაურების გაცემა, მოსთხოვოს დამატებითი კაპიტალის მოზიდვა, გაუზარდოს აქტივებისა და პირობითი ვალდებულებების შესაძლო დანაკარგების რეზერვების ნორმები.
მმართველობის დონეზე ეროვნული ბანკი ადმინისტრატორებს შეუჩერებს ხელმოწერის უფლებას, დააკისრებს ფულად ჯარიმას და მოითხოვს გათავისუფლებას, ხოლო ბანკს გადაახდევინებს ჯარიმას და გაუუქმებს ლიცენზიას. ჯარიმის თანხა სახელმწიფო ბიუჯეტში მიიმართება, ოდენობასა და დაკისრების წესს კი ეროვნული ბანკი ნორმატიული აქტით განსაზღვრავს. გამონაკლის შემთხვევებში ადმინისტრატორის დანიშვნაზე პირობითი თანხმობაც გაიცემა სრული დოკუმენტაციის გარეშე, მაგრამ მისი წარდგენის ვადა არაუმეტეს 6 თვისა იქნება.
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ კომერციული ბანკი, მიკრობანკი და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულება გადახდისუუნაროდ ან გაკოტრებულად მხოლოდ ეროვნული ბანკის გადაწყვეტილებით, მის მიერვე დადგენილი წესით გამოცხადდება.
ფულის გათეთრების საწინააღმდეგო კონტროლი და რისკზე დამყარებული მიდგომა
ორგანული კანონის 48-ე მუხლი ცალკე ბლოკად განსაზღვრავს ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთასთან დაკავშირებულ უფლებამოსილებებს: ეროვნული ბანკი სუბიექტს მოსთხოვს ინფორმაციას კაპიტალის წარმოშობის წყაროებზე, მფლობელობის სტრუქტურასა და მნიშვნელოვანი წილის უშუალო და ბენეფიციარ მესაკუთრეებზე. დარღვევისას იგი შეუწყვიტებს ან შეუზღუდავს ოპერაციებს, აუკრძალავს მოგების განაწილებასა და დივიდენდებს, დააკისრებს ჯარიმას, გააუქმებს რეგისტრაციას და ჩამოართმევს ლიცენზიას.
ზედამხედველობა ამ სფეროში რისკზე დამყარებული მიდგომის საფუძველზე ხორციელდება: ყველა სუბიექტი თანაბრად არ ტკიპიანდება, არამედ ყურადღება რისკის პროფილზეა გადანაწილებული. ეროვნული ბანკი თანამშრომლობს ადგილობრივ საზედამხედველო და სამართალდამცავ ორგანოებთან, სუბიექტებს მიაწოდებს იმ პირთა სიას, რომლების საქმიანობაც ფულის გათეთრების ან ტერორიზმის დაფინანსების რისკს შეიცავს, ხოლო მოთხოვნილი ინფორმაციის დაუდგენელ ვადაში არწარდგენისთვის სანქციას კისრებს. სანქციების შესახებ ინფორმაცია ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი წესით ოფიციალურ ვებგვერდზე ქვეყნდება, რაც საჯარო წვდომის საშუალებას ქმნის.
ცალკე აქცენტია საგადასახადო გამჭვირვალობის საერთაშორისო კონტური: ეროვნული ბანკი შეამოწმებს საგადასახადო შესაბამისობის საერთაშორისო აქტით განსაზღვრული მოთხოვნების შესრულებასაც, ამიტომ აუდიტი წმინდად საბანკო ნორმებით არ ამოიწურება.
ხშირად დასმული კითხვები ბანკის შესაბამისობის აუდიტზე
ვინ ატარებს საქართველოში ბანკის შესაბამისობის აუდიტს?
სახელმწიფო დონეზე ეს უფლებამოსილება ეროვნულ ბანკს გააჩნია: 48-ე და 49-ე მუხლებით იგი ზედამხედველობას უწევს კომერციულ ბანკებს, მიკრობანკებსა და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებებს, მათ შვილობილ საწარმოებს და ახორციელებს ბუღალტრული აღრიცხვის დოკუმენტების, ფინანსური ანგარიშგების კომპონენტებისა და სხვა მასალების აუდიტს.
რომელი ზომების გამოყენება შეუძლია ეროვნულ ბანკს დარღვევის აღმოჩენისას?
სპექტრი ფართოა: სავალდებულო რეზერვების ნორმების გაზრდა, აქტიური ოპერაციების შეწყვეტა, მოგების განაწილებისა და დივიდენდების აკრძალვა, დამატებითი კაპიტალის მოთხოვნა, ადმინისტრატორების მიმართ ხელმოწერის უფლების შეჩერება, ფულადი ჯარიმა და თანამდებობიდან გათავისუფლება; ლიცენზიის გაუქმებაც შესაძლებელია.
რა ხდება, თუ ბანკს ეროვნული ბანკის დოკუმენტის ჩაბარება ვერ ხერხდება?
ასეთ შემთხვევაში ეროვნული ბანკის პრეზიდენტს ან ვიცე-პრეზიდენტს უფლება აქვს, მიიღოს გადაწყვეტილება ოფიციალური დოკუმენტის საჯაროდ გავრცელების შესახებ. დოკუმენტი ეროვნული ბანკის ოფიციალურ ვებგვერდზე განთავსდება, და საჯარო შეტყობინება ჩაბარებულად ითვლება მისი საჯაროდ გავრცელებიდან მე-15 სამუშაო დღეს.
გადაეცემა თუ არა ეროვნული ბანკის ინფორმაცია ბანკის აუდიტორს?
დიახ — შემფასებელსა და აუდიტორს, კონფიდენციალურის ჩათვლით; მისი დაცვა მათ ვალდებულებად ეკისრებათ.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ჩვენი გუნდი ბანკებს და ფინანსურ ორგანიზაციებს ეხმარება ეროვნული ბანკის მოთხოვნებზე მოსამზადებლად: ვაანალიზებთ ნორმებს, ვაფასებთ კაპიტალის წარმოშობის და მფლობელობის დოკუმენტირებას, ვამზადებთ ფაილებს შემოწმებისათვის. მოგვმართეთ — შესაბამისობის აუდიტი სწორედ აქ იწყება.