ინფორმაციის თავისუფლება დემოკრატიული მმართველობის ერთ-ერთი საყრდენია: საზოგადოებას შეუძლია გააკონტროლოს ხელისუფლება მხოლოდ მაშინ, როცა იცის, რას აკეთებს ის. საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული წესრიგის კოდექსის ინფორმაციის თავისუფლების თავი აწესებს საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის სრულ სისტემას: განსაზღვრავს მონაწილე ცნებებს, სხდომების საჯაროობას, საჯარო რეესტრს, ინფორმაციის მოთხოვნისა და ასლების მიღების წესს, გასაიდუმლოების პირობებსა და ვადებს, იმ ინფორმაციის ამომწურავ ჩამონათვალს, რომლის გასაიდუმლოება კანონით დაუშვებელია, და დარღვეული უფლების აღდგენის საშუალებებს. ეს გვერდი ამ სისტემას დეტალურად განმარტავს.
ძირითადი ცნებები: ვის ეხება ეს რეჟიმი
კოდექსი ჯერ ენის სიზუსტეს აწერის. საჯარო დაწესებულებაა ადმინისტრაციული ორგანო, აგრეთვე სახელმწიფო ან მუნიციპალური ბიუჯეტის სახსრებიდან დაფინანსებული კერძო სამართლის იურიდიული პირი — ასეთი დაფინანსების ფარგლებში. კოლეგიური საჯარო დაწესებულებაა ის, რომლის ხელმძღვანელი ან სათათბირო ორგანო ერთზე მეტი პირისგან შედგება და სადაც გადაწყვეტილებებს ერთზე მეტი პირი ერთობლივად იღებს ან ამზადებს; კოლეგიური დაწესებულების წევრი — საჯარო მოსამსახურე, რომელიც ხმის უფლებით მონაწილეობს გადაწყვეტილების მიღება-მომზადებაში. სხდომა არის დაწესებულების სახელით გადაწყვეტილების მიღების ან მომზადების მიზნით წევრთა მიერ საკითხის განხილვა.
გამოქვეყნება ნიშნავს კანონით დადგენილი წესით საჯარო რეესტრში ინფორმაციის შეტანას და საზოგადოებისათვის მისი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას, ასევე პროაქტიულ გამოქვეყნებას — საზოგადოებრივი ინტერესის მატარებელი ინფორმაციის ელექტრონულ რესურსებზე განთავსებას კანონქვემდებარე აქტით დადგენილი წესით. საჯარო მონაცემთა ბაზა კი სისტემურად შეგროვებული, დამუშავებული და შენახული მონაცემებია. თავი ცალკე განსაზღვრავს აღმასრულებელ პრივილეგიას — საჯარო დაწესებულებებისა და მოსამსახურეების გათავისუფლებას ამ თავით გათვალისწინებული მოვალეობებისგან — და გადაუდებელ აუცილებლობას, რაც კანონმდებლობის დარღვევის საშიშროებას ან ვითარებას ნიშნავს, როდესაც დემოკრატიულ საზოგადოებაში რეალური საფრთხე ექმნება საჯარო დაწესებულებების ფუნქციონირებას. პერსონალურ მონაცემებთან დაკავშირებული ურთიერთობები კი ცალკე კანონით — პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ კანონით წესრიგდება.
სხდომების საჯაროობა და გამოქვეყნების წესი
თითოეული კოლეგიური საჯარო დაწესებულება ვალდებულია ღიად და საჯაროდ წარმართოს თავისი სხდომები, გარდა კანონმდებლობით გათვალისწინებული გამონაკლისებისა. სხდომის საჯაროობის გარანტია წინასწარი განცხადებაა: დაწესებულება ვალდებულია ერთი კვირით ადრე საჯაროდ გამოაცხადოს მომავალი სხდომის, მისი ჩატარების ადგილის, დროისა და დღის წესრიგის თაობაზე, ხოლო სხდომის დახურვის გადაწყვეტილების მიღებისას — აგრეთვე დახურვის შესახებ.
გამოქვეყნების წესი საიდუმლო ინფორმაციაზეც ვრცელდება: საიდუმლოებას მიკუთვნებული ინფორმაციის ამოღების შემდეგ საიდუმლო საჯარო ინფორმაციის, აგრეთვე კოლეგიური საჯარო დაწესებულების დახურული სხდომის ოქმის გონივრულ ფარგლებში გამოცალკევებადი ნებისმიერი ნაწილი უნდა გამოქვეყნდეს. ასეთ შემთხვევაში გამოქვეყნებისას მიეთითება პირი, რომელმაც გაასაიდუმლოვა ინფორმაცია, ინფორმაციის საიდუმლოდ მიჩნევის საფუძველი და გასაიდუმლოების ვადა — ასე ინახება კვალი იმისა, ვინ, რატომ და რამდენი ხნით აცხადებდა ინფორმაციას საიდუმლოდ.
საჯარო რეესტრი, ხელმისაწვდომობა და ასლები
საჯარო დაწესებულება ვალდებულია შეიტანოს თავის არსებულ საჯარო ინფორმაცია საჯარო რეესტრში. რეესტრში შეტანილი უნდა იქნეს საჯარო ინფორმაციაზე მითითება მისი მიღებიდან, შექმნიდან, დამუშავებიდან ან გამოცემიდან 2 დღის ვადაში — საჯარო ინფორმაციის დასახელების, ამ მოქმედებათა თარიღებისა და იმ ფიზიკური ან იურიდიული პირის, საჯარო მოსამსახურის, საჯარო დაწესებულების დასახელების მითითებით, რომლისგანაც ინფორმაცია შემოვიდა ან რომელსაც ის გაეგზავნა. ასე იქმნება დაწესებულების მფლობელობაში არსებული ინფორმაციის მიმოხილვადი რუკა.
ხელმისაწვდომობა ორგანიზაციულადაც უნდა იყოს უზრუნველყოფილი: საჯარო დაწესებულება ვალდებულია დაადგინოს საჯარო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფასა და ინფორმაციის პროაქტიულ გამოქვეყნებაზე პასუხისმგებელი საჯარო მოსამსახურე. დაწესებულება ვალდებულია უზრუნველყოს საჯარო ინფორმაციის ასლების ხელმისაწვდომობაც, და დაუშვებელია დაწესდეს რაიმე სახის საფასური საჯარო ინფორმაციის გაცემისთვის, გარდა ასლის გადაღებისთვის აუცილებელი თანხის ანაზღაურებისა — ინფორმაცია თავისით უფასოა.
საჯარო ინფორმაციის მოთხოვნა
ყველას აქვს უფლება მოითხოვოს საჯარო ინფორმაცია მისი ფიზიკური ფორმისა და შენახვის მდგომარეობის მიუხედავად და აირჩიოს მიღების ფორმა, თუ იგი სხვადასხვა სახით არსებობს, აგრეთვე გაეცნოს ინფორმაციას დედანში. თუ არსებობს დედნის დაზიანების საფრთხე, საჯარო დაწესებულება ვალდებულია უზრუნველყოს ზედამხედველობის ქვეშ მისი გაცნობის შესაძლებლობა ან წარუდგინოს სათანადო წესით დამოწმებული ასლი.
მისაღებად პირი წარადგენს წერილობით განცხადებას, და აუცილებელი არ არის მასში მოთხოვნის მოტივის ან მიზნის მითითება — ინტერესის დასაბუთება არავის ევალება. გამონაკლისი სხვისი კომერციული საიდუმლოებაა: ასეთ მოთხოვნაზე განმცხადებელი, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, წარადგენს შესაბამისი პირის სანოტარო წესით ან ადმინისტრაციული ორგანოს მიერ დამოწმებულ თანხმობას. მოთხოვნა შესაძლებელია ელექტრონული ფორმითაც — საჯარო დაწესებულების ელექტრონული რესურსების საშუალებით, და ელექტრონული მოთხოვნის სტანდარტი შესაბამისი კანონქვემდებარე ნორმატიული აქტებით მტკიცდება.
გასაიდუმლოება: აღმასრულებელი პრივილეგია და ვადები
ღიაობის პრინციპს კოდექსი ზომიერი გამონაკლისებით აბალანსებს. აღმასრულებელი პრივილეგია იცავს თანამდებობის პირის მიერ გადაწყვეტილებათა მომზადების პროცესში მონაწილე სხვა საჯარო მოსამსახურეთა — სახელმწიფო-პოლიტიკური თანამდებობის პირების გარდა — ვინაობას გამხელისგან: გადაწყვეტილების შიდა მომზადების ანონიმურობა სწავრცელება დამხმარე პერსონალს.
გასაიდუმლოების გადაწყვეტილება კი მხოლოდ მაშინ არის დასაშვები, თუ კანონი აწესებს ინფორმაციის გამხელისგან დაცვის პირდაპირ მოთხოვნას, ადგენს დაცვის კონკრეტულ კრიტერიუმებს და შეიცავს საიდუმლოდ დასაცავი ინფორმაციის ამომწურავ ჩამონათვალს — სამივე პირობა ერთად უნდა არსებობდეს. ვადების მიხედვით, კანონით გათვალისწინებული შემთხვევების გარდა, პროფესიული და კომერციული ინფორმაცია გასაიდუმლოვდება უვადოდ; თუმცა კომერციული საიდუმლოება ღიად უნდა გამოცხადდეს, თუ მას აღარ აქვს ის ღირებულება, რომლის გამოც ასეთად იქნა მიჩნეული. გადაწყვეტილება გასაიდუმლოებისა და ვადის გაგრძელების შესახებ საჯარო რეესტრში შეიტანება, რაც გამჭვირვალობას თვით დაცვის აქტს ანიჭებს.
ინფორმაცია, რომლის გასაიდუმლოება დაუშვებელია
გადამწყვეტი ღიაობის გარანტია იმ ინფორმაციის ჩამონათვალია, რომლის გასაიდუმლოება კანონით დაუშვებელია — ყველას აქვს უფლება იცოდეს:
- ინფორმაცია გარემოს შესახებ, აგრეთვე მონაცემები საშიშროების თაობაზე, რომელიც ემუქრება სიცოცხლეს ან ჯანმრთელობას;
- საჯარო დაწესებულების საქმიანობის ძირითადი პრინციპები და მიმართულებები;
- საჯარო დაწესებულების სტრუქტურის აღწერა, მოსამსახურეთა ფუნქციების განსაზღვრისა და განაწილების, აგრეთვე გადაწყვეტილებათა მიღების წესი;
- სახელმწიფო და საჯარო მოსამსახურეთა ვინაობა და სამსახურებრივი მისამართი, ვინც თანამდებობა უკავია ან ევალება ინფორმაციის გასაიდუმლოება, საზოგადოებასთან ურთიერთობა და მოქალაქეთათვის ინფორმაციის მიწოდება;
- კოლეგიურ საჯარო დაწესებულებაში გადაწყვეტილების მისაღებად გამართული ღია კენჭისყრის შედეგები;
- არჩევით თანამდებობაზე პირის არჩევასთან დაკავშირებული ყველა ინფორმაცია;
- აუდიტორული დასკვნებისა და რევიზიების შედეგები, აგრეთვე სასამართლოს მასალები იმ საქმეებზე, რომელშიც საჯარო დაწესებულება მხარეს წარმოადგენს;
- საჯარო მონაცემთა ბაზის სახელწოდება და ადგილსამყოფელი, ბაზისთვის პასუხისმგებელი პირისა და პერსონალურ მონაცემთა დაცვის ოფიცრის (ასეთის არსებობის შემთხვევაში) ვინაობა და სამსახურებრივი მისამართი;
- მონაცემთა შეგროვების, დამუშავების, შენახვისა და გავრცელების მიზნები, გამოყენების სფეროები და სამართლებრივი საფუძველი;
- საჯარო მონაცემთა ბაზაში საკუთარი პერსონალური მონაცემების არსებობა ან არარსებობა, მათი გაცნობის წესი — იმ პროცედურის ჩათვლით, რომლითაც მოხდება იდენტიფიკაცია, თუ პირმა ან მისმა წარმომადგენელმა მოთხოვნა შეიტანა;
- იმ პირთა კატეგორია, რომელთაც კანონით უფლება აქვთ გაეცნონ ბაზაში არსებულ პერსონალურ მონაცემებს;
- საჯარო მონაცემთა ბაზაში არსებულ მონაცემთა შემადგენლობა, წყაროები და იმ პირთა კატეგორია, რომელთა შესახებაც ინფორმაცია გროვდება, მუშავდება და ინახება;
- ყველა სხვა ინფორმაცია, რომელიც კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით არ არის მიჩნეული სახელმწიფო, კომერციულ ან პროფესიულ საიდუმლოდ ან არ წარმოადგენს პერსონალურ მონაცემებს.
დაცვის საშუალებები, პერსონალური მონაცემები და კონტროლი
პერსონალური მონაცემების საიდუმლოებას კოდექსი ცალკე წესით ადგენს: საჯარო დაწესებულება ვალდებულია პირის პერსონალური მონაცემები ამ პირის თანხმობის გარეშე არ გაახმაუროს, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა, როდესაც ეს აუცილებელია სახელმწიფო ან საზოგადოებრივი უსაფრთხოების უზრუნველსაყოფად, საჯარო ინტერესების, ჯანმრთელობის ან სხვათა უფლებების დასაცავად. ამავე დროს, თანამდებობის პირის, აგრეთვე თანამდებობაზე წარდგენილი კანდიდატის პერსონალური მონაცემები საჯაროა. ღია სასამართლო სხდომის შედეგად მიღებული სასამართლო აქტის ტექსტის გაცემა და გამოქვეყნება საერთო სასამართლოების შესახებ ორგანული კანონის შესაბამისად წყდება.
დარღვევის შემთხვევაში პირს უფლება აქვს სასამართლოს მიმართოს საჯარო დაწესებულების, სახელმწიფო მოსამსახურის ან საჯარო მოსამსახურის გადაწყვეტილების გაუქმების ან შეცვლის მოთხოვნით და მოითხოვოს ქონებრივი და არაქონებრივი ზიანის ანაზღაურება — საჯარო ინფორმაციის გაცემაზე უარის თქმისას, სხდომის სრულად ან ნაწილობრივ დახურვისას, გასაიდუმლოებისას, არასწორი ინფორმაციის შექმნისას და დამუშავებისას ან ამ თავის სხვა მოთხოვნათა დარღვევისას. მტკიცების ტვირთი აქ მოპასუხე დაწესებულებას, სახელმწიფო ან საჯარო მოსამსახურეს ეკისრება.
კონტროლის ორი მექანიზმი ამოქმედდება საიდუმლოობის სფეროში. სასამართლოს უფლება აქვს გამოითხოვოს და განიხილოს გასაიდუმლოებული საჯარო ინფორმაცია მისი მთლიანი ან ნაწილობრივი გასაიდუმლოების კანონიერების შესასწავლად, და მხარის შუამდგომლობით ეს განხილვა დახურულ სხდომაზე აწარმოოს. ანგარიშგება კი ყოველწლიურია: საჯარო დაწესებულება ვალდებულია ყოველი წლის 10 დეკემბერს საქართველოს პარლამენტს, პრეზიდენტსა და პრემიერ-მინისტრს წარუდგინოს და საკანონმდებლო მაცნეში გამოაქვეყნოს ანგარიში — შემოსული მოთხოვნათა და უარების რაოდენობის, ბაზებისა და პერსონალური მონაცემების დამუშავების, დარღვევებისა და დისციპლინური სახდელების, უარების სამართლებრივი საფუძვლების, გასაჩივრებისა და ხარჯების შესახებ.
ისტორიული ინფორმაციისთვის კი კოდექსი განსაკუთრებულ ღიაობას აწესებს: დაცვის საგნად გამხელისგან დაცული საჯარო ინფორმაცია, გარდა პერსონალური მონაცემებისა, კომერციული და პროფესიული საიდუმლოებებისა, ღიაა, თუ იგი შექმნილი, გაგზავნილი ან მიღებულია 1990 წლის 28 ოქტომბრამდე — ამ ინფორმაციაში მოხსენიებული პირების იდენტიფიკაციის გამომრიცხავი ფორმით, მათი სიცოცხლის განმავლობაში.