საკონსტიტუციო წესრიგის საფუძვლები
საქართველოს კონსტიტუციის მე-6 მუხლი აგებს მთელი სამართლებრივი სისტემის იერარქიას: საქართველოს კონსტიტუცია სახელმწიფოს უზენაესი კანონია და ყველა სხვა სამართლებრივი აქტი უნდა შეესაბამებოდეს მას. ამავე მუხლის მეორე ნაწილის თანახმად, საქართველოს კანონმდებლობა შეესაბამება საერთაშორისო სამართლის საყოველთაოდ აღიარებულ პრინციპებსა და ნორმებს, ხოლო საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებას ან შეთანხმებას, თუ იგი არ ეწინააღმდეგება საქართველოს კონსტიტუციას და კონსტიტუციურ შეთანხმებას, აქვს უპირატესი იურიდიული ძალა შიდასახელმწიფოებრივი ნორმატიული აქტების მიმართ. ეს ნორმები ქმნის იმ წესრიგს, რომლის დაცვაც საკონსტიტუციო სამართლის ცენტრალური ამოცანაა: არცერთი ნორმატიული აქტი ვერ იქნება კონსტიტუციაზე მაღლა.
საკონსტიტუციო სასამართლოს შემადგენლობა და მოსამართლეობა
კონსტიტუციის მე-60 მუხლის თანახმად, საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო სასამართლო ხელისუფლებას ახორციელებს საკონსტიტუციო სამართალწარმოების წესით. საკონსტიტუციო სასამართლო შედგება 10 წლის ვადით განწესებული 9 მოსამართლისაგან, რომელთაგან 3 მოსამართლეს ნიშნავს საქართველოს პრეზიდენტი, 3 მოსამართლეს სრული შემადგენლობის სამი მეხუთედის უმრავლესობით ირჩევს პარლამენტი, ხოლო 3 მოსამართლეს ნიშნავს უზენაესი სასამართლო. საკონსტიტუციო სასამართლოს მოსამართლე შეიძლება იყოს საქართველოს მოქალაქე 35 წლის ასაკიდან, რომელსაც აქვს უმაღლესი იურიდიული განათლება, სპეციალობით მუშაობის სულ მცირე 10 წლის გამოცდილება და გამორჩეული პროფესიული კვალიფიკაცია; მოსამართლე არ შეიძლება იყოს ის პირი, რომელსაც ადრე ეკავა ეს თანამდებობა. საკონსტიტუციო სასამართლო თავისი შემადგენლობიდან 5 წლის ვადით ირჩევს თავმჯდომარეს, ხოლო თავმჯდომარედ ერთი და იმავე პირის ხელმეორედ არჩევა დაუშვებელია. ასეთი ბალანსირებული შემადგენლობა ხელისუფლების სამივე შტოს მონაწილეობაზეა აგებული და მოსამართლეთა დამოუკიდებლობის ინსტიტუციურ საფუძვლად იქცევა.
საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილებები
კონსტიტუციის მე-60 მუხლის მეოთხე ნაწილი ჩამოთვლის საკონსტიტუციო სასამართლოს უფლებამოსილებათა წრეს. სასამართლო ფიზიკური პირის, იურიდიული პირის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე იხილავს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობას კონსტიტუციის მეორე თავით აღიარებულ ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებაში — ეს ყველაზე მნიშვნელოვანი გზაა მოქალაქისთვის, რადგან სწორედ აქ ინდივიდს ეძლევა უშუალოდ მიმართვის შესაძლებლობა. შემდეგ, სასამართლო პრეზიდენტის, პარლამენტის წევრთა არანაკლებ ერთი მეხუთედის ან მთავრობის სარჩელის საფუძველზე წყვეტს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციასთან შესაბამისობის საკითხს; საერთო სასამართლოს წარდგინების საფუძველზე განიხილავს იმ აქტის კონსტიტუციურობას, რომელიც კონკრეტულ საქმეში უნდა გამოიყენოს და რომელიც, მისი საფუძნლიანი ვარაუდით, შეიძლება ეწინააღმდეგებოდეს კონსტიტუციას. გარდა ამისა, სასამართლო იხილავს ხელისუფლების ორგანოს კომპეტენციის შესახებ სადავოებს, საერთაშორისო ხელშეკრულების კონსტიტუციურობას, პოლიტიკური პარტიის საქმიანობის კონსტიტუციურობას, პარლამენტის წევრის უფლებამოსილების ცნობის ან შეწყვეტის გადაწყვეტილებებს, რეფერენდუმთან და არჩევნებთან დაკავშირებულ დავებს და ადგილობრივი თვითმმართველობის წარმომადგენლობითი ორგანოს სარჩელს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციის მეცხრე თავთან შესაბამისობის თვალსაზრისით.
გადაწყვეტილებების საბოლოო ძალა და არჩევნებთან დაკავშირებული განსაკუთრებული წესი
საკონსტიტუციო სასამართლოს გადაწყვეტილება საბოლოოა: არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს ძალას გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ გადაწყვეტილება სხვა ვადას არ ადგენს. არჩევნებთან მიმართებაში კი კონსტიტუცია განსაკუთრებულ სტაბილურობას ითხოვს: დაუშვებელია არჩევნების მომწესრიგებელი ნორმის არაკონსტიტუციურად ცნობა შესაბამისი საარჩევნო წლის განმავლობაში, თუ ეს ნორმა არჩევნებამდე ერთი წლის განმავლობაში არ არის მიღებული. ჩატარებული არჩევნების არაკონსტიტუციურად ცნობის თაობაზე გადაწყვეტილებას არჩევნების შედეგების ოფიციალურად გამოცხადებიდან არაუგვიანეს მე-7 დღისა იღებს საკონსტიტუციო სასამართლოს პლენუმი სიითი შემადგენლობის სრული თანხმობით.
სამართალწარმოების პრინციპები და სასამართლო სისტემის ერთიანობა
კონსტიტუციის მე-62 მუხლი აღწერს სამართალწარმოების ძირითად პრინციპებს: სასამართლოს გადაწყვეტილება გამოაქვს საქართველოს სახელით; სასამართლოს აქტები შესასრულებლად სავალდებულოა და მათი შეუსრულებლობა ან შესრულებისთვის ხელის შეშლა ისჯება კანონით; გადაწყვეტილების გაუქმება, შეცვლა ან შეჩერება შეუძლია მხოლოდ სასამართლოს კანონით განსაზღვრული წესით. სასამართლოში საქმე განიხილება ღია სხდომაზე, დახურულ სხდომაზე განხილვა დასაშვებია მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში, ხოლო გადაწყვეტილება ცხადდება საქვეყნოდ. სამართალწარმოება ხორციელდება სახელმწიფო ენაზე და პირს, რომელმაც სახელმწიფო ენა არ იცის, მიეჩინება თარჯიმანი; სამართალწარმოება ემყარება მხარეთა თანასწორობასა და შეჯიბრებითობას. კონსტიტუციის მე-82 მუხლი კი აფიქსირებს, რომ სასამართლო ხელისუფლება ხორციელდება საკონსტიტუციო კონტროლის, მართლმსაჯულებისა და კანონით დადგენილი სხვა ფორმების მეშვეობით, სასამართლოს აქტები სავალდებულოა ყველა სახელმწიფო ორგანოსა და პირისთვის ქვეყნის მთელ ტერიტორიაზე, სასამართლო ხელისუფლება დამოუკიდებელია და მას ახორციელებენ მხოლოდ სასამართლოები, ხოლო საერთო სასამართლოებში საქმეები ნაფიცი მსაჯულების მიერ განიხილება კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევებში და წესით. ბოლოს, კონსტიტუციის მე-83 მუხლის მიხედვით, საკონსტიტუციო კონტროლის სასამართლო ორგანოა საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლო, მართლმსაჯულებას ახორციელებენ საერთო სასამართლოები, სამხედრო სასამართლოს შემოღება შეიძლება საომარ პირობებში და მხოლოდ საერთო სასამართლოს სისტემაში, ხოლო საგანგებო ან სპეციალური სასამართლოების შექმნა დაუშვებელია.
ხშირად დასმული კითხვები
ვის შეუძლია მიმართოს საკონსტიტუციო სასამართლოს ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობის შესახებ?
კონსტიტუციის მე-60 მუხლის თანახმად, ნორმატიული აქტის კონსტიტუციურობა ადამიანის ძირითად უფლებებთან მიმართებაში იხილება ფიზიკური პირის, იურიდიული პირის ან სახალხო დამცველის სარჩელის საფუძველზე.
რამდენი მოსამართლისგან შედგება საკონსტიტუციო სასამართლო?
საკონსტიტუციო სასამართლო შედგება 10 წლის ვადით განწესებული 9 მოსამართლისაგან: 3-ს ნიშნავს პრეზიდენტი, 3-ს ირჩევს პარლამენტი სრული შემადგენლობის სამი მეხუთედის უმრავლესობით და 3-ს ნიშნავს უზენაესი სასამართლო.
როდის კარგავს ძალას არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტი?
კონსტიტუციის მე-60 მუხლის თანახმად, არაკონსტიტუციურად ცნობილი აქტი ან მისი ნაწილი კარგავს ძალას საკონსტიტუციო სასამართლოს მიერ შესაბამისი გადაწყვეტილების გამოქვეყნების მომენტიდან, თუ გადაწყვეტილება აქტის ძალის დაკარგვის სხვა ვადას არ ადგენს.
შეიძლება თუ არა სპეციალური სასამართლოს შექმნა?
არა. კონსტიტუციის მე-83 მუხლის თანახმად, საგანგებო ან სპეციალური სასამართლოების შექმნა დაუშვებელია, ხოლო სამხედრო სასამართლოს შემოღება შესაძლებელია მხოლოდ საომარ პირობებში და მხოლოდ საერთო სასამართლოს სისტემაში.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
საკონსტიტუციო სამართალი მოითხოვს ღრმა ცოდნას და ზუსტ სტრატეგიულ არჩევანს. ჩვენი გუნდი დაგეხმარებათ შეაფასოთ, არის თუ არა თქვენი საქმე საკონსტიტუციო სასამართლოს კომპეტენციაში, დაგეგმოთ სარჩელის შეტანის პროცედურა და მოვამზადებთ შესაბამის დოკუმენტაციას. მიმართეთ Legal.ge-ს კონსულტაციისთვის და ჩვენ ერთად ვიპოვით თქვენი უფლებების დაცვის ყველაზე ეფექტიან გზას.