დავები ტრანსფერულ ფასწარმოქმნაზე — საგადასახადო კოდექსის ჩარჩო
ტრანსფერული ფასწარმოქმნის დავა წარმოიშვება მაშინ, როცა საგადასახადო ორგანო ურთიერთდამოკიდებულ პირებს შორის განხორციელებულ ოპერაციას საბაზრო პრინციპის შეუსაბამოდ მიიჩნევს და დასაბეგრ მოგებას ასწორებს. ასეთი დავები საქართველოს საგადასახადო კოდექსის ცალკე ნორმების ერთობლიობით წესრიგდება: ურთიერთდამოკიდებული პირების განმარტებით, კონტროლირებული ოპერაციების ცნებებით, შეფასების ზოგადი პრინციპითა და მეთოდებით, აგრეთვე დავის ადმინისტრაციული წარმოების წესით. ამ გვერდზე ეს ნორმები დეტალურად არის გაანალიზებული იმ პრაქტიკული თვალსაზრისით, თუ როგორ დაიცვას გადამხდელმა თავისი პოზიცია დავის ყოველ ეტაპზე.
ტრანსფერული ფასწარმოქმნის დავის ესენცია მარტივია: სახელმწიფო თვლის, რომ დაკავშირებულ პირებს შორის დადებული ფასი ან სხვა პირობა განსხვავდება იმისგან, რაც დამოუკიდებელ საწარმოებს შორის იქნებოდა, და ამ განსხვავებით დაკლებულ მოგებას ბეგრავს. გადამხდელის დასაცავად კი საჭიროა სამი რამის ცოდნა: ვინ ითვლება ურთიერთდამოკიდებულად, რა სტანდარტით შეფასდება ოპერაცია და რომელ ფორმალურ წესებში უნდა ჩაჯდეს საჩივარი.
ურთიერთდამოკიდებული პირები და კონტროლირებული ოპერაციები
კოდექსის მიხედვით, ურთიერთდამოკიდებულ პირებად ითვლებიან ის პირები, რომელთა შორის განსაკუთრებულ ურთიერთობათა არსებობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს მათი ან მათ მიერ წარმოდგენილი პირების საქმიანობის პირობებზე ან ეკონომიკურ შედეგებზე. განსაკუთრებულ ურთიერთობებს მიეკუთვნება, მაგალითად, შემთხვევა, როცა პირები ერთი საწარმოს დამფუძნებლები (მონაწილეები) არიან, თუ მათი ჯამური წილი არანაკლებ 20 პროცენტია; როცა ერთი პირი პირდაპირ ან არაპირდაპირ მონაწილეობს მეორე პირ საწარმოში ასეთივე წილით; როცა პირი ახორციელებს საწარმოს კონტროლს; როცა ფიზიკური პირი თანამდებობრივად ექვემდებარება სხვა ფიზიკურ პირს; აგრეთვე ნათესაობა და ამხანაგობის წევრობა.
ნათესაობის წრეც ფართოდ არის განსაზღვრული: საგადასახადო კანონმდებლობის მიზნებისთვის ნათესავებად ითვლებიან პირველი შტოს ნათესავები — მეუღლე, მშობელი, შვილი, და, ძმა — და მეორე შტოს ნათესავებიც. კონტროლი კი, ამ ნორმების მიზნებისთვის, გულისხმობს სამეთვალყურეო საბჭოს წევრობას, დირექტორობას და ამ თანამდებობებზე პირების დანიშვნის უფლებას, აგრეთვე ხმის უფლების მქონე წილის ან აქციების 20 პროცენტის ფლობას. ფიზიკური პირი ითვლება წილის არაპირდაპირ მფლობელადაც, თუ ამ წილს მისი ნათესავი ფლობს.
დავის საგნის — კონტროლირებული ოპერაციის — ცნებაც კოდექსით არის განსაზღვრული: ორი პირი ურთიერთდამოკიდებულია, თუ ერთი პირი პირდაპირ ან არაპირდაპირ მონაწილეობს მეორე პირის მართვაში, კონტროლში ან კაპიტალში, ან ერთი და იგივე პირები მონაწილეობენ ორი პირის მართვაში, კონტროლში ან კაპიტალში. პირი მონაწილეობს საწარმოს მართვაში, კონტროლში ან კაპიტალში, თუ იგი პირდაპირ ან არაპირდაპირ ფლობს საწარმოს 50 პროცენტზე მეტს ან პრაქტიკულად ახორციელებს საწარმოს სამეწარმეო გადაწყვეტილებების კონტროლს. ურთიერთდამოკიდებულ პირებს შორის ნებისმიერი ოპერაცია კონტროლირებულია — და სწორედ აქედან იწყება საგადასახადო ორგანოს შემოწმების უფლებამოსილება. ოპერაცია, რომლის ერთ-ერთი მხარე შეღავათიანი დაბეგვრის მქონე ქვეყნის რეზიდენტია, კონტროლირებულად ითვლება ურთიერთდამოკიდებულობის გათვალისწინების გარეშეც.