თავდაცვა ვალდებულების შეუსრულებლობის ბრალდებისას
როცა კრედიტორი მოვალეს ხელშეკრულების დარღვევას ეუბნება, მოვალის პოზიცია ცარიელი არ არის: სამოქალაქო კოდექსი შეუსრულებლობის ბრალდებისგან თავდაცვის რამდენიმე რეალურ ხაზს იძლევა. ეს ხაზებია: შესრულების ვადის გადაცილების ცნება და მისი ზღვრები, ბრალის გარეშე შეუძლებლობა, შეცვლილი გარემოებების მისადაგება და ზიანის შეზღუდვის წესები. თითოეული მათგანი ცალკე კონსტრუქციაა და მათი სწორი გამოყენება ბრალდებას ან შლის, ან მოცულობას უზღვრავს.
ვადის გადაცილების ცნება და მისი ზღვრები
პირველი ხაზი ცნებრივია: ბრალდება ვადაზეა დამოძრავებული და ცნება ზუსტად უნდა იყოს გამოყენებული. სამოქალაქო კოდექსის 400-ე მუხლის თანახმად, მოვალის მიერ ვალდებულების შესრულების ვადის გადაცილებულად ითვლება, თუ შესრულებისთვის დადგენილ დროში ვალდებულება არ შესრულდება, ან შესრულების ვადის დადგომიდან კრედიტორის მიერ გაფრთხილების შემდეგაც იგი არ ასრულებს ვალდებულებას. თუმცა ამ ჩარჩოს გამონაკლისიც არსებობს: სამოქალაქო კოდექსის 401-ე მუხლით, ვადა გადაცილებულად არ ჩაითვლება, თუკი ვალდებულება არ შესრულდა ისეთი გარემოებების გამო, რაც მოვალის ბრალით არ არის გამოწვეული. ეს ორი ნორმა ერთად კითხვას აყენებს: იყო თუ არა დაგვიანება ბრალეული, და პასუხი თავდაცვის მთელ არქიტექტურას წყვეტს.
შეცვლილი გარემოებები და ხელშეკრულების მისადაგება
მეორე ხაზი სიტუაციურია. სამოქალაქო კოდექსის 398-ე მუხლის თანახმად, თუ ის გარემოებები, რომლებიც ხელშეკრულების დადების საფუძველი გახდა, ხელშეკრულების დადების შემდეგ აშკარად შეიცვალა და მხარეები არ დადებდნენ ამ ხელშეკრულებას ან დადებდნენ სხვა შინაარსით, ეს ცვლილებები რომ გაეთვალისწინებინათ, მაშინ შეიძლება მოთხოვილ იქნეს ხელშეკრულების მისადაგება შეცვლილი გარემოებებისადმი. წინააღმდეგ შემთხვევაში, ცალკეულ გარემოებათა გათვალისწინებით, ხელშეკრულების მხარეს არ შეიძლება მოეთხოვოს შეუცვლელი ხელშეკრულების მკაცრად დაცვა. გარემოებათა შეცვლას უთანაბრდება ისიც, როცა წარმოდგენები, რომლებიც ხელშეკრულების საფუძველი გახდა, არასწორი აღმოჩნდა. ამავე ნორმაშია დაწერილი თავდაცვის პროცედურული წესიც: მხარეები ჯერ უნდა შეეცადონ ხელშეკრულება მიუსადაგონ შეცვლილ გარემოებებს, და თუ ეს შეუძლებელია ან მეორე მხარე არ ეთანხმება, დაზარალებულ მხარეს უარის თქმის უფლება რჩება.
ზიანის შეზღუდვა: სავარაუდოობა და უშუალო შედეგი
მესამე ხაზი ზიანის მოცულობას ეხება. სამოქალაქო კოდექსის 412-ე მუხლი ადგენს: ანაზღაურებას ექვემდებარება მხოლოდ ის ზიანი, რომელიც მოვალისთვის წინასწარ იყო სავარაუდო და წარმოადგენს ზიანის გამომწვევი მოქმედების უშუალო შედეგს. ეს ნორმა თავდაცვის ხელშია ორივე მიმართულებით: ის არ აშორებს მოვალეს პასუხისმგებლობას სავარაუდო და უშუალო ზიანს, მაგრამ შორს აგდებს იმ მოთხოვნებს, რომლებიც ამ ჩარჩოს გარეთ არის. სასამართლო წინაშე ზიანის თითოეული შემადგენელი ცალკე უნდა შემოწმდეს ამ ორი კრიტერიუმით.