ზოგადი კომერციული ხელშეკრულებების სამართლებრივი საფუძველი
კომერციული ხელშეკრულება არის ის ძირითადი სამართლებრივი ინსტრუმენტი, რომლითაც საწარმო აწესრიგებს ურთიერთობებს მომწოდებლებთან, მყიდველებთან, პარტნიორებთან და ფინანსურ ინსტიტუტებთან. საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი ამ ურთიერთობების ბირთვს ვალდებულების ცნებით განსაზღვრავს: ვალდებულების ძალით კრედიტორი უფლებამოსილია მოსთხოვოს მოვალეს რაიმე მოქმედების შესრულება, ხოლო შესრულება შეიძლება გამოიხატოს მოქმედებისაგან თავის შეკავებაშიც. ეს ნიშნავს, რომ ხელშეკრულება შეიძლება მოითხოვდეს როგორც რაიმე კონკრეტული მოქმედების ჩადენას, ისე განსაზღვრული მოქმედებისაგან თავის შეკავებას, და ორივე შემთხვევაში მხარე იმავე სამართლებრივ რეჟიმს უნდა უწერდეს ხელს. კომერციული პრაქტიკაში ეს განსაზღვრა მოიცავს საქონლის მიწოდების, მომსახურების გაწევის, ფულადი ვალდებულებებისა და ინფორმაციის მიწოდების ვალდებულებებს, ასევე კონკურენციის შეზღუდვისაგან თავის შეკავების პირობებს.
ხელშეკრულების თავისუფლება და მისი ზღვრები
სამოქალაქო კოდექსის 319-ე მუხლი კერძო სამართლის სუბიექტებს ანიჭებს უფლებას, კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და თავად განსაზღვრონ მათი შინაარსი. მხარეებს შეუძლიათ დადონ ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, თუკი ისინი კანონს არ ეწინააღმდეგებიან. ეს ნიშნავს, რომ ბიზნესი არ არის შეზღუდული კოდექსში ჩამოთვლილი ხელშეკრულების ტიპებით და შეიძლება შექმნას კომბინირებული ან სრულიად ახალი სახის შეთანხმება, რომელიც მის საერთო ეკონომიკურ მიზანს უკეთ ემსახურება. ამასთან, თუ საზოგადოების ან პიროვნების არსებითი ინტერესების დასაცავად ხელშეკრულების ნამდვილობა სახელმწიფოს ნებართვაზეა დამოკიდებული, ეს შეზღუდვა ცალკე კანონით უნდა იყოს დადგენილი, ამიტომ განსაზღვრულ სექტორებში ლიცენზიის ან ნებართვის საკითხი წინასწარ უნდა გადამოწმდეს.
ხელშეკრულების თავისუფლებას კოდექსი მნიშვნელოვანი გარანტიებით აბალანსებს. თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს ბაზარზე დომინირებული მდგომარეობა უკავია, ამ სფეროში მას ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება და არ შეუძლია კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ შესთავაზოს არათანაბარი პირობები. ასევე, იმ პირებს, რომლებიც არასამეწარმეო მიზნებისთვის ან საარსებო მოთხოვნილებების დასაკმაყოფილებლად იძენენ ქონებას ან მომსახურებას, დაუსაბუთებლად არ შეიძლება უთქვამთ უარი ხელშეკრულების დადებაზე, თუკი მეორე მხარე საკუთარი სამეწარმეო საქმიანობის ფარგლებში მოქმედებს. ამ წესების გათვალისწინება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ კომპანიებისთვის, რომლებიც ბაზარზე მნიშვნელოვან წილადს ფლობენ და რომლების უარის თქმას სახელშეკრულებო პოლიტიკაში სამართლებრივი რისკები შეიძლება მოჰყვეს.
ხელშეკრულების დადებულად ჩათვლა და არსებითი პირობები
კომერციული ხელშეკრულების გაფორმებისას პირველი კითხვა ყოველთვის ის არის, დაიდო თუ არა ხელშეკრულება. სამოქალაქო კოდექსის 327-ე მუხლის თანახმად, ხელშეკრულება დადებულად ითვლება, თუ მხარეები მის ყველა არსებით პირობაზე შეთანხმდნენ ამისთვის გათვალისწინებული ფორმით. არსებითად ჩაითვლება ხელშეკრულების ის პირობები, რომლებზეც ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით უნდა მიღწეულ იქნეს შეთანხმება, ანდა რომლებიც კანონის მიერ არის ასეთად მიჩნეული. აქედან გამომდინარეობს პრაქტიკული დასკვნა: მოლაპარაკების პროცესში მხარემ ზუსტად უნდა განსაზღვროს, რომელი პირობები მიაჩნია არსებითად, ვინაიდან მათზე შეთანხმების გარეშე ხელშეკრულება დადებულად არ ჩაითვლება, თუნდაც დოკუმენტს მხარეები ხელს აწერდნენ სხვა საკითხებზე.
კოდექსი ასევე აღიარებს წინარე ხელშეკრულებას: ხელშეკრულებით შეიძლება წარმოიშვას მომავალში დასადები ხელშეკრულების დადების ვალდებულება. ეს მექანიზმი ბიზნესს საშუალებას აძლევს, ჯერ დოკუმენტით აიღოს ვალდებულება ძირითადი გარიგების მომავალში დადებაზე, ხოლო შემდეგ დაიწყოს დეტალების შეთანხმება. მნიშვნელოვანია, რომ ხელშეკრულებისთვის გათვალისწინებული ფორმა ვრცელდება წინარე ხელშეკრულებაზეც, ამიტომ თუ ძირითადი გარიგება წერილობით ფორმას მოითხოვს, წინარე შეთანხმებაც იმავე ფორმით უნდა გაფორმდეს.