რა არის დაო და რატომ არ არსებობს მისთვის ცალკე კანონი
დაო — დეცენტრალიზებული ავტონომიური ორგანიზაცია — ბლოკჩეინზე ან მსგავს ტექნოლოგიურ ინფრასტრუქტურაზე დაფუძნებული გაერთიანებაა, რომლის მმართველობითი გადაწყვეტილებებიც, წესისამებრ, ავტომატური ხელშეკრულებებით და წევრთა ხმისმიცემობით იღება. საქართველოს კანონმდებლობაში დღემდე არ არსებობს დაოსთვის სპეციალურად გათვალისწინებული ცალკე კანონი, ამიტომ ასეთი გაერთიანების სამართლებრივი ორგანიზება უნდა აიგოს არსებული სამოქალაქო-სამართლებრივი ინსტრუმენტებით. პრაქტიკაში ეს ორი გზაა: მმართველობა წევრთა შორის ხელშეკრულებების ქსელით ან კანონიერი „გარსის“ — იურიდიული პირის — შექმნით, რომელიც დაოს სახელით გამოდის. ორივე შემთხვევაში გამოყენების საფუძველი სამოქალაქო კოდექსია და სწორედ მისი ის ნორმები, რომლებსაც ქვემოთ განვხილავთ, განსაზღვრავს დაოს მოწესრიგების საზღვრებს.
ხელშეკრულების თავისუფლება და დაოს შიდა წესები
სამოქალაქო კოდექსის მე-319 მუხლის პირველი ნაწილი კერძო სამართლის სუბიექტებს აძლევს უფლებას, კანონის ფარგლებში თავისუფლად დადონ ხელშეკრულებები და თავად განსაზღვრონ მათი შინაარსი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რომ დაიშვება ისეთი ხელშეკრულებებიც, რომლებიც კანონით გათვალისწინებული არ არის, თუკი ისინი კანონს არ ეწინააღმდეგებიან. სწორედ ამ ნორმაზე დგას დაოს მმართველობის დოკუმენტი: წევრობის პირობები, ხმის მიცემის წესი, კვორუმის მოთხოვნები, ფონდის მართვისა და გაცემის წესები — ეს ყველაფერი ფორმდება ხელშეკრულებითი პირობების სახით და წევრებისთვის სავალდებულოა იმდენად, რამდენადაც ხელშეკრულება ამოქმედებულია.
იმავე მუხლის მე-2 ნაწილი წესებს ზღვრავს: თუ ხელშეკრულების ერთ-ერთ მხარეს უკავია დომინირებული მდგომარეობა ბაზარზე, მას ამ საქმიანობის სფეროში ეკისრება ხელშეკრულების დადების ვალდებულება და არ შეუძლია კონტრაჰენტს უსაფუძვლოდ შესთავაზოს ხელშეკრულების არათანაბარი პირობები. მე-3 ნაწილი კი იცავს იმ პირებს, რომლებიც არასამეწარმეო მიზნებისთვის ან საარსებო მოთხოვნილებათა დასაკმაყოფილებლად იძენენ ან სარგებლობენ ქონებითა და მომსახურებით — მათთვის ხელშეკრულების დადებაზე დაუსაბუთებლად უარის თქმა შეუძლებელია, თუკი ხელშეკრულების მეორე მხარე მოქმედებს თავისი სამეწარმეო საქმიანობის ფარგლებში. დაოს კონტექსტში ეს ნიშნავს, რომ ტოკენების ან ციფრული მომსახურების გაყიდვისას ჩვეულებრივ მომხმარებლებთან ურთიერთობა ხელშეკრულებითი თავისუფლების შეუზღუდავი გამოყენების უფლებას არ იძლევა.
იურიდიული პირის ცნება: რატომ სჭირდება დაოს „გარსი“
სამოქალაქო კოდექსის მე-24 მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, იურიდიული პირი არის განსაზღვრული მიზნის მისაღწევად შექმნილი, საკუთარი ქონების მქონე, ორგანიზებული წარმონაქმნი, რომელიც თავისი ქონებით დამოუკიდებლად აგებს პასუხს და საკუთარი სახელით იძენს უფლებებსა და მოვალეობებს, დებს გარიგებებს და შეუძლია სასამართლოში გამოვიდეს როგორც მოსარჩელედ, ისე მოპასუხედ. დაურეგისტრირებელ დაოს ეს თვისებები არ გააჩნია: მისი აქტივები ფორმალურად ცალკეულ წევრებს ან განუსაზღვრელ წრეს რჩება, ორგანიზაცია კი ვერ დადებს გარიგებებს საკუთარი სახელით და ვერ გამოვა სასამართლოში მოსარჩელედ ან მოპასუხედ. ამიტომ მმართველობის სტაბილურობისთვის ხშირად ირჩევენ იურიდიული პირის — „გარსის“ — რეგისტრაციას, რომელიც დაოს სახელით დებს ხელშეკრულებებს და წარმოადგენს მას მესამე პირებთან ურთიერთობაში.
მე-24 მუხლის მე-2 ნაწილი ადგენს, რომ იურიდიული პირი შეიძლება იყოს კორპორაციულად ორგანიზებული, წევრობაზე დაფუძნებული, წევრთა მდგომარეობაზე დამოკიდებული ან მისგან დამოუკიდებელი და რომ მას მეწარმეობა შეიძლება ედებოდეს ან არ ედებოდეს. თუ იურიდიული პირის მიზანია სამეწარმეო, კომერციული საქმიანობა, ის და მისი ფილიალი უნდა შეიქმნას „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად, ხოლო არასამეწარმეო საქმიანობის მიზნის მქონე იურიდიული პირი რეგისტრირდება სამოქალაქო კოდექსით დადგენილი წესით. დაოსთვის გარსის შერჩევისას ეს განსხვავება წყვეტს, რომელი რეგისტრაციის გზა გამოიყენება და რა მოთხოვნები წარმოიშობა დამფუძნებლებისთვის.