რას ნიშნავს ელექტრონული ფულის პროვაიდერობა საქართველოში
ელექტრონული ფულის გამოშვება — საფულეების შევსება და მისი გადახდებში გამოყენება — საქართველოში ცალკე „ემია-ლიცენზიის“ სახით არ არის მოწესრიგებული. შესასვლელი კარი საგადახდო სისტემებისა და საგადახდო მომსახურების შესახებ საქართველოს კანონია: ელექტრონული ფულის გამოშვება საგადახდო მომსახურების სახება და მისი გასაწევად საჭიროა საქართველოს ეროვნულ ბანკში საგადახდო მომსახურების პროვაიდერად რეგისტრაცია. ამ გვერდზე განვხილავთ, რა შედის საგადახდო მომსახურების ცნებაში, რომელი საქმიანობაა ნებადართული რეგისტრირებული პროვაიდერისთვის, როგორ ხდება რეგისტრაცია და რა მოთხოვნები ეხება მომხმარებლის ფულად სახსრებს.
საგადახდო მომსახურების ცნება და გამონაკლისები
კანონის მე-13 მუხლის პირველი პუნქტით, საგადახდო მომსახურებაა, მათ შორის: გადამხდელის ანგარიშიდან ფულადი სახსრების ჩამოჭრა და მისთან დაკავშირებული ოპერაციები; მიმღების ანგარიშზე ჩარიცხვა; გადახდის ოპერაციის განხორციელება საგადახდო ინსტრუმენტით — პირდაპირი დებეტი, საკრედიტო გადარიცხვა, საგადახდო ბარათი ან სხვა ელექტრონული საშუალება; საგადახდო ინსტრუმენტების, მათ შორის ელექტრონული ფულის ინსტრუმენტების გამოშვება ან/და ექვაირინგი; ფულადი გზავნილები; ელექტრონული ფულის გამოშვება და გადახდის ოპერაციების განხორციელება ელექტრონული ფულით, მობილურის, ინტერნეტის ან სხვა ელექტრონული საშუალებით; გადახდის ინიციირების მომსახურება და ანგარიშის ინფორმაციაზე წვდომის მომსახურება. ამავე მუხლის მე-2 პუნქტი საკმაოდ ფართო ჩამონათვალს ათავისუფლებს კანონის მოქმედებისგან: შუამავლის გარეშე ნაღდი ფულით გადახდა; კომერციული შუამავლით გადახდა; ბანკნოტებისა და მონეტების ტრანსპორტირებასთან დაკავშირებული საინკასაციო მომსახურება; ნაღდი ფულის ნაღდ ფულზე გადაცვლა ანგარიშების გარეშე; საგადახდო სისტემის მონაწილეებს შორის ოპერაციები; ტექნიკური მხარდაჭერა, როცა გადასარიცხი თანხა მომსახურების მიმწოდებლის მფლობელობაში არ ხვდება; ელექტრონული კომუნიკაციის ოპერატორის დამატებითი გადახდები — თუ ეს ეხება ციფრულ შიგთავსს, საქველმოქმედო ან ბილეთის შესყიდვებს, ერთი ოპერაცია 50 ლარს არ აღემატება და თვეში აბონენტზე 300 ლარს არ აღემატება; აგრეთვე ფასიანი ქაღალდების ოპერაციები, ჯგუფში შემავალ კომპანიებს შორის გადახდები, სავაჭრო ობიექტში ნაღდი ფულის გაცემა, ბანკომატიდან გაცემა ემიტენტების სახელით და ჩეკით გადახდა. ცალკე არის შეზღუდული გამოყენების ინსტრუმენტების რეჟიმი, რომელიც ეროვნულ ბანკთან შეთანხმებით მოქმედობს — ეს გამონაკლისები განსაზღვრავს, სად არ საჭიროებს საქმიანობა პროვაიდერულ სტატუსს.
ნებადართული საქმიანობა რეგისტრირებული პროვაიდერისთვის
კანონის შესაბამისი ნორმა განსაზღვრავს, რა შეიძლება საგადახდო მომსახურების გარდა: მჭიდროდ დაკავშირებული მომსახურებები — საინკასაციო მომსახურება, ვალუტის გადაცვლა, გადახდის ოპერაციის შესრულების დადასტურება, მონაცემების შენახვა და დამუშავება; საგადახდო სისტემის მართვა; სესლის გაცემა მკაცრი პირობებით — სესლის გაცემა არ უნდა იყოს ძირითადი საქმიანობა, სესლი მხოლოდ გადახდის ოპერაციის შესასრულებლად გაიცემა, მისი ვადა 12 თვეს არ აღემატება, ის არ გაიცემა მომხმარებლის ფულადი სახსრებით და ჯამური ოდენობა ეროვნული ბანკის ნორმებს არ აღემატება; აგრეთვე საკუთარი და სოციალური რეკლამის განთავსება, ფინანსურ მომსახურებასთან დაკავშირებული პროგრამული უზრუნველყოფის შემუშავება და მხარდაჭერა, ეროვნულ ბანკთან შეთანხმებით — მხარდამჭერი სისტემების დანერგვა და ქონების იჯარით გაცემა. ამასთან, პროვაიდერს არ აქვს მოსახლეობის ფართო მასებისგან დეპოზიტების ან სხვა დაბრუნებადი ფულადი სახსრების მოზიდვის უფლება — ეს საბანკო საქმიანობის საზღვარია. ცალკე აკრძალვები ეხება სათამაშო ბიზნესს: პროვაიდერს არ შეუძლია ურთიერთობა დაამყაროს უცხოურ სათამაშო კომპანიებთან და უნდა არ დაუშვას საბარათე ინსტრუმენტით ასეთი კომპანიებისთვის გადახდა; შესაბამისი კოდით იდენტიფიცირებული ოპერაციების შესაძლებლობა შეზღუდული უნდა იყოს.
რეგისტრაცია ეროვნულ ბანკში
კანონის მე-15 მუხლი პირდაპირ კრძალავს საგადახდო მომსახურების გაწევას იმ პირის მიერ, რომელიც არ არის ეროვნული ბანკის მიერ რეგისტრირებული პროვაიდერი, კომერციული ბანკი, მიკრობანკი ან მიკროსაფინანსო ორგანიზაცია, ან კანონით გათვალისწინებული სხვა პირი. რეგისტრაციასა და მის გაუქმებას ახორციელებს ეროვნული ბანკი საკუთარი წესით, და რეგისტრაციისას პროვაიდერს ენიჭება კონკრეტული მომსახურების ან მომსახურებების გაწევის უფლება — ანუ სტატუსი ზუსტად აღწერს, რის გაწევა შეუძლია. ეროვნული ბანკი აქვეყნებს პროვაიდერების სიას ნებადართული მომსახურებების მითითებით, სადაც ცალკე აღინიშნება მნიშვნელოვანი პროვაიდერი. პროვაიდერის კაპიტალი საქმიანობის არცერთ ეტაპზე არ უნდა იყოს ეროვნული ბანკის წესით განსაზღვრულ საზედამხედველო კაპიტალზე ნაკლები. მნიშვნელოვანი წილის შემძენი ვალდებულია ეროვნულ ბანკს განაცხადი და დოკუმენტაცია წარუდგინოს; გადაწყვეტილება იღება ინფორმაციის წარდგენიდან 1 თვის ვადაში, და ამ ვადაში პასუხის გაუცემლობა გარიგებაზე თანხმობას ნიშნავს — ხოლო დამატებითი ინფორმაციის მოთხოვნისას ვადა შეჩერდება. ასეთია კარის რეგულატორული ლოგიკა: ჯერ სტატუსი, შემდეგ საქმიანობა.
მომხმარებლის ფულადი სახსრების დაცვა
კანონის მე-18 მუხლი ელექტრონული ფულის ბიზნესის გულს იცავს. ეროვნული ბანკი უფლებამოსილია დაადგინოს მოთხოვნები ელექტრონული ფულის სანაცვლოდ ან სხვა მომსახურებისთვის მიღებული მომხმარებლის ფულადი სახსრების მიმართ. ეს სახსრები უნდა განთავსდეს პროვაიდერის საკუთარი სახსრებისგან განცალკევებით, ნომინალური მფლობელობის ანგარიშზე; დაუშვებელია მათზე პროვაიდერის ვალდებულების უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენება, მათი საკუთარი ვალდებულებისთვის ან კრედიტისა და ოვერდრაფტის გაცემისთვის გამოყენება. მომხმარებლის ფულადი სახსრები დეპოზიტი არ არის; ელექტრონული ფული არის პროვაიდერის ვალდებულება მომხმარებლის მიმართ და მოთხოვნის შემთხვევაში პროვაიდერი ვალდებულია იგი ფულად სახსრებზე გადაუცვალოს; ელექტრონულ ფულზე სარგებლის დარიცხვა აკრძალულია. მნიშვნელოვან პროვაიდერებს ეროვნული ბანკი შესაძლოა მოსთხოვდეს გარანტიას ან დაზღვევის პოლისს. იურიდიული პირები ელექტრონული ფულის სქემაში, წესით, მხოლოდ მიმღების როლში მონაწილეობენ, და მიღებული ელექტრონული ფულის ეკვივალენტი პროვაიდერმა არაუგვიანეს 15 საბანკო დღისა უნდა გადარიცხოს მათ საბანკო ანგარიშებზე. ეს ბლოკი სწორედ ის არის, რაც ელექტრონული ფულის მოდელს საბანკო დეპოზიტისგან განასხვავებს და მას საზედამხედველო ყურადღების ცენტრად აქცევს. Legal.ge-ის გუნდი დაგეხმარებით პროვაიდერული სტატუსის მომზადებასა და საზედამხედველო მოთხოვნებთან შესაბამისობაში.