ღია კოდის ლიცენზირება ქართული სამართლით
ღია კოდის გავრცელება ხშირად აღიქმება როგორც უპირობო ნებართვა: კოდი ხელმისაწვდომია, ყველა იყენებს, ასახვის ვალდებულება კი — ზნეობრივი წესი. საქართველოს საავტორო უფლებებისა და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონი ამ სურათს სხვანაირად ხსნის: ღია კოდიც ნაწარმოებია, მისი გამოყენება კი — ლიცენზიის საგანი. საერთაშორისო საზოგადოებაში გავრცელებული ღია კოდის ლიცენზიები — პირობებით, რომლებიც შემდგომ გავრცელებასაც აწესრიგებს — ქართულ სამართალში სალიცენზიო ხელშეკრულების ჩარჩოში ეტევა, ხოლო ამ პირობების დარღვევა ხელშეკრულების დარღვევაა კონტრაქტული შედეგებით. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს ეს მოდელი.
ღია ლიცენზია როგორც სალიცენზიო ხელშეკრულება
სალიცენზიო ხელშეკრულება კანონით განსაზღვრულ ელემენტებს უნდა ითვალისწინებდეს: გამოსაყენებელი ნაწარმოების ზუსტ აღწერას — სახელწოდება, მოცულობა, ჟანრი; გამოყენების კონკრეტულ სახს; მოქმედების ვადასა და ტერიტორიას; ჰონორარის ოდენობას ან მისი განსაზღვრის წესს, გადახდის წესსა და ვადას; და სხვა არსებით პირობებს. ღია ლიცენზიის შემთხვევაში ეს ელემენტები პირობების ტექსტში ივსება: გამოყენების სახი განისაზღვრება ნებადართული ქმედებებით, ხოლო ჰონორარი — ხშირად ნულოვანი ოდენობით ან სხვა მოდელით. ამასთან, კანონის ნაგულისხმევი წესები ისევე მოქმედებს: ყველა ის გამოყენების სახი, რომელიც ხელშეკრულებაში პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული, ეკუთვნის ავტორს ან უფლების სხვა მფლობელს; ტერიტორიის გაუთვალისწინებლობისას ხელშეკრულება მხოლოდ საქართველოს ტერიტორიაზე მოქმედებს; უფლებების სხვა პირებზე გადაცემა — პირდაპირი გათვალისწინების გარეშე — არ ხდება. ამ უკანასკნელი წესის ღია კოდში მოქმედება განსაკუთრებით საინტერესოა: შემდგომი გავრცელება სწორედ უფლებების გადაცემაა, და თუ ლიცენზიის პირობები ამას პირდაპირ არ ითვალისწინებს, საფუძველი ეცლება.
თავისუფალი გამოყენების საზღვარი
ლიცენზია მაშინ არის საჭირო, როცა გამოყენება კანონით დაშვებულ თავისუფალ შემთხვევებს აღემატება. კანონი თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე დაშვებულად ცნობს მხოლოდ დახურულ ჩამონათვალს — ავტორისა და დასესხების წყაროს აუცილებელი მითითებით: ციტირება სამეცნიერო, კვლევითი, პოლემიკური, კრიტიკული და საინფორმაციო მიზნებით გამართლებული მოცულობით; მოკლე ნაწყვეტების გამოყენება ილუსტრაციის სახით; მიმდინარე მოვლენების მიმოხილვა; საჯაროდ წარმოთქმული მოხსენებების რეპროდუცირება ინფორმაციული მიზნით; და უსინათლოთათვის შექმნილი ნაწარმოებების რეპროდუცირება მოგების გარეშე. კოდის რედაქტირება, ჩაშენება საკუთარ პროდუქტში და გავრცელება ამ ჩარჩოში ვერ ჩაჯდება — ანუ ღია ლიცენზიის პირობები სწორედ ამ მოცულობის მიღმა მოქმედებს.