ინტერმედიატის პასუხისმგებლობა ელექტრონულ კომერციაში — გატარება, ქეშირება, ჰოსტინგი

შუალედური მომსახურების მიმწოდებელი და პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების ზოგადი პრინციპი

ელექტრონული კომერციის შესახებ საქართველოს კანონი ცალკე არეგულირებს იმ მომსახურების მიმწოდებლების მდგომარეობას, რომლებიც ინტერნეტში ტექნიკური შუამავლის როლს ასრულებენ — ინფორმაციას ატარებენ საკომუნიკაციო ქსელში, დროებით ინახავენ მას სწრაფი მიწოდებისთვის ან სერვერზე სივრცეს უთმობენ მომსახურების მიმღების მიერ განთავსებულ კონტენტს. კანონის მიდგომა მკაფიოა: თუ შუამავალი ნეიტრალურ, ტექნიკურ ფუნქციას ასრულებს და კანონით დადგენილი პირობები დაცულია, იგი გატარებულ ან შენახულ ინფორმაციაზე პასუხისმგებელი არ არის. ეს გათავისუფლება აბსოლუტური არ არის — ის ვრცელდება მხოლოდ კანონით განსაზღვრული შუალედური მომსახურების სახეებზე და მხოლოდ ზუსტად ჩამოთვლილი პირობების შესრულების შემთხვევაში. ამასთან, გათავისუფლება ვერ შეზღუდავს სასამართლოს და საქართველოს კანონმდებლობით საამისოდ უფლებამოსილ შესაბამის ადმინისტრაციულ ან სამართალდამცავ ორგანოს უფლებამოსილებას, კანონის დარღვევის შემთხვევაში საკუთარი კომპეტენციის ფარგლებში იმოქმედოს. ამ გვერდზე ჩვენ დეტალურად ავხსნით, როგორ მუშაობს ეს რეჟიმი თითოეული შუალედური მომსახურებისთვის და რა უნდა იცოდეთ თქვენ, როგორც პლატფორმის ოპერატორმა ან დაზარალებულმა პირმა.

საინფორმაციო საზოგადოების მომსახურება და შუალედური მომსახურების სახეები

გათავისუფლების რეჟიმის გასაგებად გადამწყვეტი მნიშვნელობა საწყის ცნებებს აქვს. საინფორმაციო საზოგადოების მომსახურება არის მომსახურება, რომელიც ანაზღაურების სანაცვლოდ, მომსახურების მიმღების ინდივიდუალური მოთხოვნის საფუძველზე იწოდება ელექტრონული საშუალებებით და დისტანციურად, ანუ მხარეთა ერთდროული დაუსწრებლად. მომსახურების მიმწოდებელია ფიზიკური ან იურიდიული პირი, რომელიც ასეთ მომსახურებას ახორციელებს, ხოლო მომსახურების მიმღები — პირი, რომელიც მას იყენებს. საინფორმაციო საზოგადოების მომსახურების მიწოდება საქართველოში ლიცენზირებას, ნებართვის მიღებას ან ავტორიზებას არ ექვემდებარება — გამონაკლისს წარმოადგენს მხოლოდ ის საქმიანობები, რომლებიც „ლიცენზიებისა და ნებართვების შესახებ“ საქართველოს კანონით და სხვა საკანონმდებლო აქტებით სალიცენზიო, სანებართვო ან ავტორიზების რეჟიმს არის დაქვემდებარებული. თვით შუალედურ მომსახურებად კანონი სამ სპეციფიკურ სახეს განსაზღვრავს:

• ინფორმაციის გატარება — ინფორმაციის საკომუნიკაციო ქსელით გატარება ან ამ ქსელზე წვდომის უზრუნველყოფა;
• ქეშირება — საკომუნიკაციო ქსელით ინფორმაციის ავტომატური, შუალედური და დროებითი შენახვის მომსახურება, რომლის საშუალებითაც ეს ინფორმაცია ინტერნეტში ეფექტიანად ვრცელდება;
• ჰოსტინგი — ინფორმაციის სერვერზე განთავსებისთვის სივრცის გამოყოფის მომსახურება.

სწორედ ამ სამი სახისთვის მოქმედებს ქვემოთ განხილული პასუხისმგებლობისგან გათავისუფლების რეჟიმები, რომლებიც ერთმანეთისგან პირობების წყალობით განსხვავდება: გატარების შემთხვევაში მთავარია ნეიტრალურობა გადაცემის პროცესში, ქეშირების შემთხვევაში — დროებითი ასლის სწორად მართვა, ჰოსტინგის შემთხვევაში კი — ფაქტობრივი ცოდნა და დაუყოვნებელი რეაგირება.

გატარება: სამი პირობა, რომლებიც ერთად უნდა იყოს დაცული

გატარების რეჟიმი ეხება ინტერნეტ-პროვაიდერებს, ქსელის ოპერატორებს და სხვა პირებს, რომლებიც მომსახურების მიმღების ინფორმაციას საკომუნიკაციო ქსელით ატარებენ ან ამ ქსელზე წვდომას უზრუნველყოფენ. ასეთი შუალედური მომსახურების მიმწოდებელი გატარებულ ინფორმაციაზე პასუხისმგებელი არ არის, თუ ერთდროულად შესრულებულია შემდეგი პირობები:

• იგი არ ყოფილა ინფორმაციის გატარების ინიციატორი;
• მას არ აურჩევია გატარებული ინფორმაციის მიმღები;
• მას არ შეურჩევია ან არ შეუცვლია გატარებული ინფორმაციის შინაარსი.

კანონშივეა ტექნიკური განმარტებაც: გატარების პროცესში გასატარებელი ინფორმაციის ავტომატურ, შუალედურ და დროებით შენახვასაც გატარებად ითვლიან, იმდენად, რამდენადაც ეს მოქმედება საკომუნიკაციო ქსელით ინფორმაციის გატარების პროცესის განსახორციელებლად სრულდება — თუმცა ინფორმაცია არ შეინახება იმაზე მეტი ხნით, ვიდრე მის გადასაცემად ტექნიკურად არის საჭირო. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ პროვაიდერი, რომელიც მხოლოდ ნეიტრალურ „მიმდენარე“ არხს წარმოადგენს — არც კონტენტს ირჩევს, არც მიმღებს და არც შინაარსს ცვლის — მესამე პირის მიერ გატარებული ინფორმაციის კანონიერებაზე პასუხს არ აგებს.

ქეშირება: დროებითი შენახვა ეფექტიანი და სწრაფი მიწოდებისთვის

ქეშირება გულისხმობს საკომუნიკაციო ქსელით ინფორმაციის ავტომატურ, შუალედურ და დროებით შენახვას იმ მიზნით, რომ ეს ინფორმაცია სხვა მომსახურების მიმღებებს ეფექტიანად და სწრაფად მიეწოდოთ. ასეთი შენახვისას შუალედური მომსახურების მიმწოდებელი თავად ინფორმაციისთვის ან მისი შინაარსისთვის პასუხისმგებელი არ არის მხოლოდ მაშინ, როდესაც დაცულია შემდეგი პირობები:

• იგი არ ცვლის ინფორმაციას;
• არ არღვევს ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფის პირობებს;
• იცავს ინფორმაციის განახლებასთან დაკავშირებულ წესებს ინდუსტრიაში ფართოდ გამოყენებული და საყოველთაოდ აღიარებული პრაქტიკის შესაბამისად;
• ხელს არ უშლის ინდუსტრიაში ფართოდ აღიარებული და საყოველთაოდ გამოყენებული ტექნოლოგიის კანონიერად გამოყენებას ინფორმაციის გამოყენების შესახებ მონაცემების მისაღებად;
• მას შემდეგ, რაც შეიტყობს, რომ ინფორმაციის გადაცემის პირველად წყაროსთან იგი ქსელიდან ამოღებულია (წაშლილია), მისი ხელმისაწვდომობა შეზღუდულია ან სასამართლომ, საქართველოს კანონმდებლობით საამისოდ უფლებამოსილმა შესაბამისმა ადმინისტრაციულმა ან სამართალდამცავმა ორგანომ კანონის დარღვევის აღსაკვეთად საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში იმოქმედა, დაუყოვნებლივ შლის შენახულ ინფორმაციას ან/და ზღუდავს მის ხელმისაწვდომობას.

ბოლო პირობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია: ქეშირების გათავისუფლება მოქმედებს მანამ, სანამ საწყისი წყარო არსებობს. როგორც კი მიმწოდებელი შეიტყობს, რომ ინფორმაცია ორიგინალიდან ამოღებულია ან უფლებამოსილი ორგანო იმოქმედა, მან დაუყოვნებლივ უნდა შლიდეს ასლს ან ზღუდავდეს მას. გატარების მსგავსად, ქეშირების ნორმებიც ვერ ზღუდავს სასამართლოსა და უფლებამოსილი ადმინისტრაციული ან სამართალდამცავი ორგანოს მოქმედებას კანონის დარღვევის შემთხვევაში.

ჰოსტინგი: ფაქტობრივი ცოდნა და დაუყოვნებელი რეაგირება

ჰოსტინგი არის ინფორმაციის სერვერზე განთავსებისთვის სივრცის გამოყოფის მომსახურება — ის მოდელი, რომლითაც პლატფორმები და საიტები მომსახურების მიმღების კონტენტს ინახავენ. მომსახურების მიმღების ინფორმაციის შენახვისას ჰოსტინგ-მიმწოდებელი შენახულ ინფორმაციაზე პასუხისმგებელი არ არის, თუ არსებობს ერთ-ერთი შემდეგი პირობათაგან:

• მას არ აქვს ფაქტობრივი ცოდნა უკანონო საქმიანობის ან ინფორმაციის შესახებ, ხოლო ზიანის ანაზღაურების თაობაზე სარჩელის შეტანის შემთხვევაში — არ იცნობს იმ ფაქტებს ან გარემოებებს, რომლებითაც მჟღავნდება უკანონო საქმიანობის ან ინფორმაციის არსებობა;
• უკანონო საქმიანობის ან ინფორმაციის შესახებ ფაქტობრივი ცოდნის მიღებისთანავე იგი დაუყოვნებლივ ამოიღებს უკანონო ინფორმაციას ან მის ხელმისაწვდომობას შეზღუდავს.

ფაქტობრივი ცოდნა კანონით ზუსტად არის განმარტებული: ეს არის ინფორმაციის ან ქმედების უკანონოდ ცნობის ან შესაძლო უკანონობის შესახებ ცოდნა, რომელიც მიღებულია სასამართლოს, საქართველოს კანონმდებლობით საამისოდ უფლებამოსილი შესაბამისი ადმინისტრაციული ან სამართალდამცავი ორგანოს გადაწყვეტილებების საფუძველზე. ანუ კანონი ფაქტობრივ ცოდნად სწორედ ამ გადაწყვეტილებებზე დაყრდნობით მიღებულ ცოდნას მიიჩნევს. ჰოსტინგისთვის კანონში განსაკუთრებული გამონაკლისიცაა: გათავისუფლება არ ვრცელდება იმ შემთხვევაზე, როდესაც შუალედური მომსახურების მიმღები მომსახურების მიმწოდებლის სახელით მოქმედებს ან შუალედური მომსახურების მიმღებს მომსახურების მიმწოდებელი მართავს — ასეთ დროს ჰოსტინგის დაცვა აღარ მუშაობს. ჰოსტინგის ნორმებიც არ ზღუდავს სასამართლოსა და უფლებამოსილი ორგანოების უფლებამოსილებას.

მონიტორინგის ზოგადი ვალდებულების აკრძალვა და რა ნიშნავს ეს პრაქტიკულად

კანონი პირდაპირ კრძალავს გატარების, ქეშირებისა და ჰოსტინგის რეჟიმებით განსაზღვრული შუალედური მომსახურების მიმწოდებლისთვის მის მიერ გატარებული ან შენახული ინფორმაციის მონიტორინგის ზოგადი ვალდებულების ან უკანონო ქმედების გამოვლენისთვის აქტიური ქმედებების განხორციელების ვალდებულების დაწესებას. ეს ნიშნავს, რომ ვერც სახელმწიფო და ვერც სხვა ვინმე შეძლებს ინტერმედიატის დავალდებულებას, წინასწარ, ზოგადად და ყველა შემთხვევისთვის აკონტროლოს ტრაფიკი ან კონტენტი. აკრძალვა კი არ ეხება ქეშირებისა და ჰოსტინგის რეჟიმებში ჩადებულ კონკრეტულ, სიტუაციურ მოთხოვნებს: ფაქტობრივი ცოდნის მიღებისას დაუყოვნებელი ამოღების ან ხელმისაწვდომობის შეზღუდვის მოთხოვნა მოქმედებს ზუსტად ისე, როგორც კანონშია ჩაწერილი.

თუ თქვენ მართავთ პლატფორმას, ქეშირების სერვისს ან ჰოსტინგს, გათავისუფლებას ნეიტრალურობით ინარჩუნებთ: არ აირჩიოთ კონტენტი და მიმღები, არ შეცვალოთ შინაარსი, დაიცავთ განახლებისა და ხელმისაწვდომობის ინდუსტრიული პრაქტიკის წესები და წინასწარ მოიმზადებთ პროცედურას, რომლითაც ფაქტობრივი ცოდნის მიღებისთანავე დაუყოვნებლივ ამოიღებთ ან შეზღუდავთ უკანონო ინფორმაციას. თუ კი უკანონო კონტენტით თქვენ დაზარალდით, გაითვალისწინეთ: ინტერმედიატის პასუხისმგებლობა ჩნდება მხოლოდ ამ პირობების დარღვევისას, ხოლო კონტენტის ავტორის პასუხისმგებლობას ეს გათავისუფლებები არ ხსნის. და ბოლოს — ყველა რეჟიმი ხსნის გზას სასამართლოსა და უფლებამოსილ ადმინისტრაციულ ან სამართალდამცავ ორგანოსთან, რომ კანონის დარღვევის შემთხვევაში საკუთარი უფლებამოსილების ფარგლებში იმოქმედონ.