მონაცემთა წაშლის უფლება ქართულ სამართალში
„დავიწყების უფლება“ — ასე იწოდება ხოლმე უცხოურ ტერმინოლოგიაში მონაცემთა წაშლის მოთხოვნის უფლება. საქართველოში ეს ინსტიტუტი განსაზღვრავს პერსონალურ მონაცემთა დაცვის შესახებ კანონით: მონაცემთა სუბიექტს უფლება აქვს მოითხოვოს მის შესახებ მონაცემთა დამუშავების, მათ შორის პროფაილინგის, შეწყვეტა, მონაცემების წაშლა ან განადგურება. ეს უფლება აბსოლუტური არ არის — კანონი განსაზღვრავს უარის თქმის კანონიერ საფუძვლებს და ალტერნატიულ ინსტრუმენტებს, როგორიცაა დაბლოკვა. ამ გვერდზე განვმარტავთ, როგორ მუშაობს ეს მექანიზმი სუბიექტისა და ორგანიზაციისთვის.
მოთხოვნა და ვადა
სუბიექტის მოთხოვნიდან არაუგვიანეს 10 სამუშაო დღისა — თუ კანონმდებლობით სხვა ვადა არ არის დადგენილი — უნდა შეწყდეს მონაცემთა დამუშავება ან მონაცემები უნდა წაიშალოს ან განადგურდეს, ანდა სუბიექტს ეცნობება უარის თქმის საფუძველი და განემარტება გასაჩივრების წესი. გარდა ამისა, სუბიექტს უფლება აქვს შესაბამისი მოქმედების შესახებ ინფორმაცია მიიღოს მისი განხორციელებისთანავე, დაუყოვნებლივ, მაგრამ არაუგვიანეს 10 სამუშაო დღისა. ანუ ორგანიზაცია ვალდებულია როგორც ქმედება შეასრულოს, ისე შედეგის შესახებ აცნობოს — და ორივე ვადაში.
როდის შეიძლება უარი
კანონი ოთხ საფუძველს ასახელებს, რომლებზედაც დამუშავებისთვის პასუხისმგებელ პირს უფლება აქვს უარი თქვას მოთხოვნის დაკმაყოფილებაზე: პირველი — არსებობს დამუშავების სხვა საფუძველი, გარდა სუბიექტის მოთხოვნით გათვალისწინებულისა; მეორე — მონაცემები მუშავდება სამართლებრივი მოთხოვნის ან შესაგებლის დასაბუთების მიზნით; მესამე — დამუშავება აუცილებელია გამოხატვის ან ინფორმაციის თავისუფლების უფლების განსახორციელებლად; მეოთხე — მონაცემები მუშავდება კანონით გათვალისწინებულ საჯარო ინტერესებში არქივირების, სამეცნიერო ან ისტორიული კვლევის ან სტატისტიკური მიზნებისთვის, თუ უფლების განხორციელება ამ მიზნებს შეუძლებელს გახდის ან მნიშვნელოვნად დააზიანებს. რომელიმე ამ საფუძვლის არსებობისას დასაბუთების ვალდებულება თავად პასუხისმგებელ პირს ეკისრება — უარის ფორმულირება მხოლოდ ციტირება არ კმარა.
საჯაროდ ხელმისაწვდომი მონაცემები და შეტყობინების ტალღა
განსაკუთრებული წესი გამოიყენება მაშინ, როცა სუბიექტის მონაცემები საჯაროდ ხელმისაწვდომი ფორმით მუშავდება: სუბიექტს შეუძლია დამატებით მოითხოვოს ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა და მონაცემთა ასლების ან მონაცემებთან დამაკავშირებელი ნებისმიერი ინტერნეტბმულის წაშლა. წაშლის შესახებ გადაწყვეტილება კი არ რჩება მხოლოდ ერთ ორგანიზაციაში: პასუხისმგებელი პირი ვალდებულია ამის შესახებ შეატყობინოს ყველა მონაცემთა მიმღებს და ყველა იმ პირს, რომლებსაც თავად გადასცა მონაცემები, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა ეს შეუძლებელია მიმღებთა სიმრავლის ან არაპროპორციული დანახარჯების გამო. შეტყობინების მიმღებნი კი თავიანთ მხრივ ვალდებული არიან შეწყვიტონ დამუშავება და წაშალონ ან გაანადგურონ მონაცემები. ამრიგად, სწორად განხორციელებული მოთხოვნა ტალღასავით ვრცელდება მონაცემთა მთელ ჯაჭვზე.
თანხმობის გამოხმობა როგორც განსაკუთრებული შემთხვევა
თუ დამუშავება ემყარება სუბიექტის თანხმობას, გამოხმობა წაშლის ყველაზე პირდაპირი გზაა: სუბიექტს უფლება აქვს ნებისმიერ დროს, ყოველგვარი განმარტების ან დასაბუთების გარეშე გამოიხმოს თანხმობა, და ამ დროს დამუშავება წყდება ან მონაცემები იშლება ან განადგურდება მოთხოვნიდან არაუგვიანეს 10 სამუშაო დღისა, თუ სხვა საფუძველი არ არსებობს. გამოხმობა შესაძლებელია იმავე ფორმით, რომლითაც თანხმობა იყო გაცემული, და გამოხმობამდე სუბიექტს უფლება აქვს მიიღოს ინფორმაცია მისი შესაძლო შედეგების შესახებ.
დაბლოკვა — ალტერნატივა, როცა წაშლა არ ხდება
კანონი განსაზღვრავს დაბლოკვის უფლებას ხუთ შემთხვევაში: სუბიექტი სადავოს ხდის მონაცემების ნამდვილობას ან სიზუსტეს; დამუშავება უკანონოა, მაგრამ სუბიექტი ეწინააღმდეგება წაშლას; მონაცემები მიზნისთვის აღარ სჭირდება, მაგრამ სუბიექტს სჭირდება საჩივრის ან სარჩელისთვის; წაშლის მოთხოვნა განიხილება; ან მონაცემები საჭიროა მტკიცებულებად. დაბლოკვის შესახებ გადაწყვეტილების შესახებ ინფორმაცია სუბიექტს ეცნობება გადაწყვეტილების მიღებისთანავე, მაგრამ არაუგვიანეს მოთხოვნიდან 3 სამუშაო დღისა. დაბლოკილი მონაცემები, გარდა შენახვისა, სხვაგვარად იმუშავებს მხოლოდ განსაზღვრულ შემთხვევებში — სუბიექტის თანხმობით, სამართლებრივი მოთხოვნისთვის, ინტერესების დასაცავად ან საჯარო ინტერესისთვის.
სად მიმართოს სუბიექტმა და როგორ დავგეგმოთ პასუხი
უფლების დარღვევის შემთხვევაში სუბიექტი მიმართავს სახელმწიფო აუდიტის სამსახურს, სასამართლოს ან ზემდგომ ადმინისტრაციულ ორგანოს; სახელმწიფო აუდიტის სამსახურს შეიძლება მოეთხოვოს მონაცემთა დაბლოკვა განცხადების განხილვამდე, და სამსახურის გადაწყვეტილება სასამართლოში გასაჩივრდება. ორგანიზაციისთვის კი გადამწყვეტია პროცესის წინასწარ მოწესრიგება: მოთხოვნების ფიქსაცია, ვადების კონტროლი, საფუძვლების დოკუმენტირება და მიმღებებთან შეტყობინების მექანიზმი. ჩვენ დაგეხმარებით ამ პროცესის აგებასა და კონკრეტული მოთხოვნების შეფასებაში — მიმართეთ.
პრაქტიკაში წაშლის მოთხოვნები ყველაზე ხშირად სამი სიტუაციით იწყება: სუბიექტი წყვეტს ურთიერთობას კომპანიასთან და მოითხოვს პროფილის მოშლას; მონაცემები გამოქვეყნდა ან გადაეცა მესამე პირს და სუბიექტს სურს მათი გავრცელების შეზღუდვა; ან თანხმობა გაიცა დროებით და სუბიექტი ახლა იხმობს მას. თითოეულ შემთხვევაში სხვაგვარია უარის საფუძვლების წრე: პირველ შემთხვევაში გადამწყვეტია, არსებობს თუ არა დამუშავების სხვა საფუძველი, მაგალითად, კანონით დაკისრებული შენახვის ვალდებულება; მეორეში — ის, ვის და რა ფორმით გადაეცა მონაცემები; მესამეში — სხვა საფუძვლის არსებობა გამოხმობის შემდეგ. სწორედ ამიტომ ერთნაირი პასუხი ყველა მოთხოვნაზე საშიშია: ორგანიზაცია, რომელიც ყოველ მოთხოვნას ერთი შაბლონით პასუხობს, ან არასაჭიროდ შლის მონაცემებს, ან უსაფუძვლოდ უარყოფს მოთხოვნებს.