მომხმარებელთა ლიცენზიები ქართული საავტორო სამართლით
საბოლოო მომხმარებლის ლიცენზია — ის დოკუმენტი, რომელსაც მომხმარებელი იღებს პროგრამის, თამაშის ან ციფრული კონტენტის დაყენებისას — საქართველოში საავტორო უფლებებისა და მომიჯნავე უფლებების შესახებ კანონის სალიცენზიო ხელშეკრულების ჩარჩოში ჯდება: ნაწარმოების გამოყენება, როგორც წესი, ავტორის ან უფლების მფლობელის თანხმობას და ჰონორარს საჭიროებს, და ლიცენზია სწორედ ამ თანხმობის ფორმაა. ამ გვერდზე განვმარტავთ, რომელი სახის ლიცენზიები არსებობს, რა უნდა შეიცავდეს ხელშეკრულებამ და რომელ ფორმაში დგება ის.
განსაკუთრებული და ჩვეულებრივი ლიცენზია
კანონი ორ სახეს განასხვავებს. განსაკუთრებული ლიცენზიის ხელშეკრულებით ავტორი ან საავტორო უფლების სხვა მფლობელი მხოლოდ ლიცენზიატს აძლევს განსაკუთრებულ უფლებას, გამოიყენოს ნაწარმოები ხელშეკრულებით განსაზღვრული სახითა და ფარგლებში, და მასვე ანიჭებს უფლებას, აკრძალოს ამგვარი გამოყენება სხვა პირების — ავტორის ჩათვლით — მიერ. ჩვეულებრივი ლიცენზიის ხელშეკრულებით კი ლიცენზიატს ეძლევა უფლება, გამოიყენოს ნაწარმოები იმ პირთა თანაბრად, რომლებმაც მიიღეს იმავე სახით გამოყენების უფლება. სწორედ ჩვეულებრივი, არაგანსაკუთრებული ლიცენზიაა მომხმარებლებზე გავრცელებული სტანდარტული ლიცენზიის ჩვეული ფორმა: მომხმარებლების თითოეულს ეძლევა იგივე უფლება იმავე პირობებით. განსაკუთრებულია თუ ჩვეულებრივი უფლება — ეს გამოყენების ბაზარზე გავლენას ახდენს, ამიტომ არჩევანი ბიზნეს-მოდელის ნაწილია.
ნაგულისხმევი წესი: გადაცემული უფლება ჩვეულებრივია
მნიშვნელოვანია კანონის ნაგულისხმევი წესი: საავტორო ხელშეკრულებით გადაცემული უფლება ჩაითვლება ჩვეულებრივ უფლებად, თუ ხელშეკრულებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. ანუ თუ დოკუმენტში პირდაპირ არ წერია, რომ უფლება განსაკუთრებულია, მას ჩვეულებრივად ვაფასებთ — და შესაბამისად, ავტორს შეუძლია იგივე უფლება სხვებსაც მისცეს. ლიცენზიის შემდგომი „გაყიდვის“ მცდელობა როგორც ექსკლუზიურისა, ტექსტის ამბიგვითობის შემთხვევაში უარყოფილი იქნება.
რა უნდა შეიცავდეს ლიცენზიამ
სალიცენზიო ხელშეკრულება კანონით დადგენილ ელემენტებს უნდა ითვალისწინებდეს: გამოსაყენებელი ნაწარმოების ზუსტ აღწერას — სახელწოდება, მოცულობა, ჟანრი; გამოყენების კონკრეტულ სახს; მოქმედების ვადასა და ტერიტორიას; ჰონორარის ოდენობას ან მისი განსაზღვრის წესს გამოყენების ყოველი სახისთვის, გადახდის წესსა და ვადას; და სხვა პირობებს, რომლებსაც მხარეები არსებითად მიიჩნევენ. ხარვეზიანად შედგენილ ხელშეკრულებას კანონი ნაკლებობების შევსებით პასუხობს: გამოყენების ყველა ის სახი, რომელიც პირდაპირ არ არის გათვალისწინებული, ეკუთვნის ავტორს ან უფლების სხვა მფლობელს; გამოყენების კონკრეტული სახის არარსებობისას ხელშეკრულება ჩაითვლება დადებულად მხარეთა განზრახვის აღსასრულებლად აუცილებელ გამოყენებაზე; ვადის არარსებობისას ავტორს შეუძლია ხელშეკრულების გაუქმება დადებიდან 3 წლის შემდეგ, წერილობითი შეტყობინებით გაუქმებამდე 6 თვით ადრე; ტერიტორიის არარსებობისას ხელშეკრულება მხოლოდ საქართველოს ტერიტორიაზე მოქმედებს; უფლებების სხვა პირებზე გადაცემა შესაძლებელია მხოლოდ პირდაპირი გათვალისწინებისას; ფიქსირებული ჰონორარის შემთხვევაში კი უნდა დადგინდეს მაქსიმალური ტირაჟი.
ფორმა: წერილობითი და გამონაკლისი
საავტორო უფლებების გადაცემის, ნაწარმოების შექმნის და სალიცენზიო ხელშეკრულებები წერილობით უნდა დაიდოს. გამონაკლისი ეხება მხოლოდ პერიოდულ ბეჭდვით გამოცემებში ნაწარმოების გამოყენების სალიცენზიო ხელშეკრულებას, რომელიც ზეპირადაც შეიძლება დაიდოს. ციფრული გავრცელების პირობებში წერილობითი ფორმა ჩვეულებრივ ელექტრონული დოკუმენტით ისრულება — მომხმარებლის მიერ პირობების მიღება ფიქსირდება და ამით იქმნება ხელშეკრულების არსებობის მტკიცებულება.
სად არის ლიცენზიის საზღვარი: თავისუფალი გამოყენება
ლიცენზია ეხება გამოყენებას, რომელიც კანონით დაშვებულ თავისუფალ შემთხვევებს არ მოიცავს. კანონი თანხმობისა და ჰონორარის გარეშე დაშვებულად ცნობს მხოლოდ დახურულ ჩამონათვალს ავტორისა და წყაროს აუცილებელი მითითებით — მათ შორის ციტირებას სამეცნიერო, კვლევითი, პოლემიკური, კრიტიკული და საინფორმაციო მიზნებით გამართლებული მოცულობით; მოკლე ნაწყვეტების გამოყენებას ილუსტრაციის სახით; მიმდინარე მოვლენების მიმოხილვას; საჯაროდ წარმოთქმული მოხსენებების რეპროდუცირებას საინფორმაციო მიზნით და უსინათლოთათვის შექმნილი ნაწარმოებების რეპროდუცირებას მოგების გარეშე. ამ ჩარჩოს გარეთ ნებისმიერი გამოყენება ლიცენზიას საჭიროებს — და ლიცენზიის პირობები თავისუფალ გამოყენებას ვერ შეზღუდავს.
როგორ დაგეხმარებით
ჩვენ შევადგენთ მომხმარებლის ლიცენზიებს, რომლებიც აკმაყოფილებს კანონის მოთხოვნებს და თანადროულად იცავს თქვენს ბიზნეს-მოდელს: განვსაზღვრავთ გამოყენების სახებს, ვადას, ტერიტორიას და ჰონორარის წესს, ავგენით განსაკუთრებულობის ან ჩვეულებრიობის საჭიროებას და მოვამზადებთ დოკუმენტს წერილობითი ფორმის მოთხოვნის შესაბამისად. მიმართეთ — შევაფასებთ თქვენს სიტუაციას.
ციფრულ ბაზარზე მომხმარებლის ლიცენზია ხშირად სამივე ფუნქციას აერთიანებს: ის აწესრიგებს გამოყენების უფლებას, განსაზღვრავს შეზღუდვებს და ერთდროულად იცავს მფლობელს გაუთვალისწინებელი გავრცელებისგან. სამივე ფუნქცია კანონით დადგენილ ჩარჩოში რჩება: გამოყენების სახები ზუსტად უნდა იყოს განსაზღვრული, რადგან არაგათვალისწინებული სახები მფლობელს რჩება; შეზღუდვები ვერ შეეხება კანონიერ თავისუფალ გამოყენებას; ხოლო დაცვა ეფუძნება ხელშეკრულების პირობების და ხელშეკრულების დარღვევის შემდგომ მექანიზმებს. ამიტომ კარგად შედგენილი ლიცენზია ის არ არის, რომელიც ბევრ შეზღუდვას შეიცავს, არამედ ის, რომლის პირობებიც ზუსტია და დავის შემთხვევაში დასაბუთებადი. ზედმეტად ფართო ან ორაზროვანი პირობები სასამართლოში სწორედ იმ მხარის წინააღმდეგ მუშაობს, ვინც მათ დაწერას ცდილობდა.
ცალკე უნდა აღინიშნოს ჰონორარის საკითხი მომხმარებლის ლიცენზიებში: კანონი მოითხოვს ჰონორარის ოდენობის ან მისი განსაზღვრის წესის დადგენას გამოყენების ყოველი სახისთვის. როდესაც გამოყენება ფასიანია, ეს პირდაპირი ანგარიშსწორებაა; როდესაც კონტენტი უფასოდ ვრცელდება, სხვა მოდელით — მაგალითად, რეკლამით ან დამატებითი მომსახურებით — ჰონორარის წესი მაინც უნდა იყოს დოკუმენტში ასახული. გარდა ამისა, ფიქსირებული ჰონორარის შემთხვევაში კანონი მოითხოვს მაქსიმალური ტირაჟის დადგენას — ციფრული გავრცელების პირობებში ეს ნიშნავს ასლების რაოდენობითი ლიმიტის განსაზღვრას ან მის კონკრეტულ გამოყენებით შესაბამის გადაწყვეტას.