რა არის პოლიტიკური პარტია და რას არეგულირებს კანონი
პოლიტიკური პარტია არის საერთო მსოფლმხედველობრივ და ორგანიზაციულ საფუძველზე შექმნილი მოქალაქეთა ნებაყოფლობითი, დამოუკიდებელი გაერთიანება, რომელიც რეგისტრირებულია „პოლიტიკური პარტიების შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონით დადგენილი წესით და თავის საქმიანობას ახორციელებს საქართველოს კონსტიტუციისა და სხვა საკანონმდებლო და კანონქვემდებარე აქტების ფარგლებში. სწორედ ეს კანონი განსაზღვრავს პარტიის უფლებებსა და ვალდებულებებს, სტატუსს, შექმნისა და საქმიანობის წესებს, მისი ფინანსური საქმიანობის კანონიერებასა და გამჭვირვალობასთან დაკავშირებულ წესებს და პასუხისმგებლობას დადგენილი ნორმების დარღვევისთვის.
განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა იმ პირს, რომელსაც თავად აქვს განცხადებული პარტიულ-პოლიტიკური მიზანი და ამ მიზნის მისაღწევად შესაბამის ფინანსურ და სხვა მატერიალურ რესურსებს იყენებს. ასეთ პირად მიიჩნევა სუბიექტი, რომელიც პარტიად რეგისტრირებული არ არის, თუმცა თავისი საქმიანობის შინაარსითა და საჯარო მოქმედებით — მათ შორის, მოქალაქეთა პოლიტიკური ნების ჩამოყალიბებასა და განხორციელებაში მონაწილეობით — არსებითად ჰგავს პარტიას. ასეთ ფიზიკურ პირზე პარტიების შესახებ კანონთან ერთად ვრცელდება საქართველოს საარჩევნო კოდექსით დამოუკიდებელი კანდიდატისთვის დადგენილი ნორმები, ხოლო საარჩევნო კამპანიის ხარჯების კანონიერებისა და გამჭვირვალობის უზრუნველსაყოფად ამ კანონის ნორმები გამოიყენება საარჩევნო კოდექსთან ერთად.
ვის შეუძლია დააფუძნოს პარტია და როგორ იწყება პროცესი
პარტიის შექმნა და მის საქმიანობაში მონაწილეობა საქართველოს ყოველი მოქალაქის კონსტიტუციური უფლებაა. ზუსტად რომ ვთქვათ, ეს უფლება აქვს საარჩევნო უფლების მქონე საქართველოს მოქალაქეს, რომელიც ერთდროულად მხოლოდ ერთი პარტიის წევრი შეიძლება იყოს. დაუშვებელია პარტიის წევრობის შეზღუდვა რასის, კანის ფერის, ენის, სქესის, რელიგიის, ეროვნული, ეთნიკური და სოციალური კუთვნილების, წარმოშობის, ქონებრივი და წოდებრივი მდგომარეობის ან საცხოვრებელი ადგილის მიხედვით. სახელმწიფო თავის მხრივ უზრუნველყოფს პარტიის უფლებებისა და კანონიერი ინტერესების დაცვას.
პარტიის დასაფუძნებლად მოქალაქეთა არანაკლებ 300-კაციანი ჯგუფი წინასწარი ნებართვის გარეშე ატარებს პარტიის დამფუძნებელ ყრილობას — კონფერენციას, კონგრესს, ასამბლეას ან სხვა მსგავს ფორმატს — და სწორედ დამფუძნებელი ყრილობა იღებს პარტიის წესდებას. ამავდროულად, კანონი მკაფიო საზღვრებს უწესებს პარტიებს: დაუშვებელია ისეთი პარტიის შექმნა და საქმიანობა, რომლის მიზანია საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების დამხობა ან ძალადობით შეცვლა, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფა ან ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა, ასევე ის, რომელიც ეწევა ომის ან ძალადობის პროპაგანდას ან აღვივებს ეროვნულ, კუთხურ, რელიგიურ ან სოციალურ შუღლს. დაუშვებელია პარტიის შექმნა რეგიონული ან ტერიტორიული ნიშნის მიხედვით.
წესდების სავალდებულო შინაარსი
დამფუძნებელი ყრილობის მიერ მისაღები წესდება პარტიის ძირითადი დოკუმენტია და კანონი მკაცრად განსაზღვრავს, რა უნდა აღინიშნოს მასში. წესდებაში უნდა აღინიშნოს:
- პარტიის სახელწოდება, აგრეთვე მისი შემოკლებული დასახელება, თუ ასეთი გამოიყენება;
- იურიდიული მისამართი;
- საქმიანობის მიზნები (ამოცანები) და მათი განხორციელების ფორმები;
- წევრად მიღებისა და წევრობის შეწყვეტის წესი და პირობები;
- წევრის უფლება-მოვალეობები;
- ორგანიზაციული სტრუქტურა;
- ხელმძღვანელი, აღმასრულებელი და მაკონტროლებელი ორგანოების შექმნის წესი, მათი კომპეტენცია და უფლებამოსილების ვადა;
- ზოგად და სპეციალურ წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილ თანამდებობის პირთა ჩამონათვალი და წარმომადგენლობის ფარგლები;
- ქონების შექმნის წყაროები და მისი გამოყენების წესი;
- წესდებაში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანის წესი და პირობები;
- საქმიანობის შეწყვეტის საფუძვლები (რეორგანიზაციისა და თვითლიკვიდაციის წესები);
- სიმბოლიკის აღწერილობა, თუ ასეთი გამოიყენება.
პარტიის ორგანოები და წევრობის საკითხები
პარტიის ხელმძღვანელი, აღმასრულებელი და მაკონტროლებელი ორგანოებია: პარტიის წევრთა ყრილობა (კონგრესი, ასამბლეა, კონფერენცია და სხვა), გამგეობა (საბჭო, დარბაზი, სამდივნო, კომიტეტი და სხვა) და სარევიზიო კომისია (საზედამხედველო, საკონტროლო კომისია და სხვა). წესდება შეიძლება ითვალისწინებდეს პარტიის სხვა ორგანოების შექმნასა და ხელმძღვანელი თანამდებობების შემოღებასაც. წევრთა ყრილობა პარტიის უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანოა; იგი მოიწვევა წესდებით დადგენილ ვადაში, მაგრამ არანაკლებ 4 წელიწადში ერთხელ. თუ წესდებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, ყრილობაში მონაწილეობის უფლება პარტიის ყველა წევრს აქვს; წესდება შეიძლება ითვალისწინებდეს წევრთა ჯგუფების მიერ არჩეული წარმომადგენლების მონაწილეობასაც, ისე რომ აირჩეს არანაკლებ 200 წარმომადგენელი.
წევრად მიღების თაობაზე გადაწყვეტილებას წესდებით განსაზღვრული კომპეტენტური ორგანოები იღებენ წესდებითვე დადგენილი პროცედურით, დამოუკიდებლად, ხოლო უარის თქმის მიზეზის დასაბუთება აუცილებელი არ არის. პარტიიდან გასვლა კი თავისუფალია.
ვინ ვერ იქნება პარტიის წევრი
კანონი წევრობის მიმართ აკრძალვებს ადგენს. პირს, რომელიც ჩაირიცხება თავდაცვის ძალების ან სახელმწიფო და საზოგადოებრივი უსაფრთხოების დაცვაზე პასუხისმგებელი ორგანოს შემადგენლობაში ან განწესდება მოსამართლედ, უწყდება პოლიტიკური პარტიის წევრობა. ამ ძალებისა და ორგანოების შემადგენლობაში მყოფ პირად კანონი მიიჩნევს, როგორც ქვემოთ არის ჩამოთვლილი:
- საქართველოს პროკურატურის თანამშრომელი (გარდა შრომითი ხელშეკრულებით დასაქმებულისა);
- საქართველოს შინაგან საქმეთა სამინისტროს მოსამსახურე;
- საქართველოს ფინანსთა სამინისტროს საგამოძიებო სამსახურის თანამშრომელი;
- საქართველოს იუსტიციის სამინისტროს სისტემის სახელმწიფო სპეციალური წოდების მქონე მოსამსახურეები — გენერალური ინსპექციის მოსამსახურე, დანაშაულის პრევენციის, არასაპატიმრო სასჯელთა აღსრულებისა და პრობაციის ეროვნული სააგენტოს მოსამსახურე, აღსრულების ეროვნული ბიუროს აღსრულების პოლიციელი და სპეციალური პენიტენციური სამსახურის მოსამსახურე;
- საქართველოს თავდაცვის ძალების მოსამსახურე;
- საქართველოს სახელმწიფო უსაფრთხოების სამსახურის მოსამსახურე;
- სახელმწიფო დაცვის სპეციალური სამსახურის თანამშრომელი;
- საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს გარემოსდაცვითი ზედამხედველობის დეპარტამენტის მოსამსახურე.
დამატებით, დაუშვებელია, პარტიის წევრი იყოს პირი, რომელმაც უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელ ორგანიზაციასთან დადებული შრომითი ხელშეკრულების საფუძველზე სრულად ან ნაწილობრივ მიიღო შემოსავალი — ასეთ პირს წევრობა ეკრძალება იმ კალენდარული წლიდან 8 წლის განმავლობაში, როდესაც მან ბოლოს მიიღო ასეთი შემოსავალი უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელი ორგანიზაციისგან. უცხოური ძალის ინტერესების გამტარებელი ორგანიზაცია კანონის მიხედვით არის, მაგალითად, ისეთი არასამეწარმეო (არაკომერციული) იურიდიული პირი, მაუწყებელი ან ისეთი იურიდიული პირი, რომელიც ფლობს მასობრივი ინფორმაციის ბეჭდურ საშუალებას ან სახელმწიფო ენაზე მასობრივ ინფორმაციას გამავრცელებელ ინტერნეტდომენს/ინტერნეტჰოსტინგს, რომლის მიერ კალენდარული წლის განმავლობაში მიღებული მთლიანი შემოსავლის ან მთლიანი არაკომერციული შემოსავლის 20%-ზე მეტის წყარო უცხოური ძალაა.
სახელწოდება და სიმბოლიკა
პარტიის სახელწოდება, შემოკლებული დასახელება და სიმბოლიკა არ შეიძლება ემთხვეოდეს სხვა, უკვე რეგისტრირებული ან ლიკვიდირებული პარტიის სახელწოდებას, შემოკლებულ დასახელებასა და სიმბოლიკას, თუ ამ პარტიის ლიკვიდაციის დღიდან 4 წელზე ნაკლებია გასული. აკრძალულია პარტიის სახელწოდების, შემოკლებული დასახელებისა და სიმბოლიკის გამოყენება ამ პარტიის ნებართვის გარეშე.
რეგისტრაცია საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში
პარტიის რეგისტრაცია ხდება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში, ხოლო პარტიის რეგისტრაცია მოიცავს საგადასახადო რეგისტრაციასაც. მოქალაქეთა პოლიტიკური გაერთიანებების (პარტიების) რეესტრი ამ გაერთიანებების შესახებ მონაცემთა სისტემური ერთობლიობაა; მისი ფორმა და წარმოების წესი განისაზღვრება საქართველოს იუსტიციის მინისტრის ბრძანებით. დამფუძნებელი ყრილობის ჩატარებიდან ერთი კვირის ვადაში სააგენტოს წარედგინება შემდეგი დოკუმენტები:
- განცხადება პარტიის რეგისტრაციის შესახებ, პარტიის ხელმძღვანელი პირის (პირების) ხელმოწერით;
- ნოტარიუსის მიერ დამოწმებული პარტიის დამფუძნებელი ყრილობის ოქმი;
- პარტიის წესდება;
- ცნობა პარტიის იურიდიული მისამართისა და ტელეფონის შესახებ;
- პარტიის წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილი პირის (პირების) ხელმოწერის (ხელმოწერების) ნოტარიულად დამოწმებული ნიმუშები;
- ესკიზები პარტიის ბეჭდის, ემბლემისა და სხვა სიმბოლიკის გამოსახულებით, თუ ასეთები გამოიყენება.
კანონის რედაქციაში თავდაპირველად ჩაიწერა ასევე პარტიის არანაკლებ 1000 წევრის სიის წარდგენის მოთხოვნა, მაგრამ საქართველოს საკონსტიტუციო სასამართლომ 2022 წლის 21 აპრილის გადაწყვეტილებით ეს მოთხოვნა ძალადაკარგულად ცნო — შესაბამისად, წევრთა სიის წარდგენა რეგისტრაციისთვის აღარ არის სავალდებულო. წესდებაში ან რეესტრში რეგისტრაციისადმი დაქვემდებარებულ მონაცემებში (იურიდიული მისამართი, ტელეფონი, ხელმოწერის ნიმუშები, სიმბოლიკა) ცვლილების შეტანისას სააგენტოს წარედგინება განახლებულ ინფორმაციას ამსახველი შესაბამისი დოკუმენტი. წარდგენილი დოკუმენტების საფუძველზე სააგენტო წყვეტს რეგისტრაციის საკითხს; კანონი ითვალისწინებს რეგისტრაციაზე უარის თქმის შესაძლებლობასაც, რომლის წესი და საფუძვლები ამავე კანონის სხვა ნორმებით არის დადგენილი.