ტრანსსასაზღვრო არასამთავრობო საქმიანობა — შესაბამისობის ოთხი საყრდენი
უცხოური არასამეწარმეო იურიდიული პირის საქართველოში მუშაობა ოთხ სამართლებრივ საყრდენზეა აგებული: ფილიალის ან წარმომადგენლობის რეგისტრაცია (მუხლი 28), სახელმწიფო კონტროლის ფორმა საქმიანობაზე (მუხლი 33), ქონების გასხვისების დისციპლინა (მუხლი 36) და გასვლის — ლიკვიდაციის წესი (მუხლი 38). საერთაშორისო პრაქტიკისგან განსხვავებით, საქართველოში უცხოური დაფინანსების შესახებ ცალკე შეტყობინების კანონი და უცხო აგენტის რეგისტრის ინსტიტუტი არ არსებობს — ეს მოლოდინების ზუსტი დაწესებაა ამ გვერდის პირველივე ამოცანა. ქვემოთ დეტალურად არის განმარტებული, როგორ მუშაობს ეს ოთხი საყრდენი საერთაშორისო საქმიანობის რეალობაში.
მუხლი 28 — ფილიალის ან წარმომადგენლობის რეგისტრაცია
უცხო ქვეყნის არასამეწარმეო იურიდიული პირის საქართველოში ფეხის მოკიდების გზა ფილიალის (წარმომადგენლობის) რეგისტრაციაა. მუხლის 28 მიხედვით ეს რეგისტრაცია ხორციელდება მეწარმეთა და არასამეწარმეო იურიდიული პირების რეესტრში, რომელსაც იუსტიციის სამინისტროს მმართველობის სფეროში მოქმედი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი — საჯარო რეესტრის ეროვნული სააგენტო — აწარმოებს. რეგისტრაციის წესი თავად ამ კოდექსით და ფილიალების რეგისტრაციისთვის საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით განისაზღვრება. ანუ საერთაშორისო ორგანიზაციის საქართველოში მუდმივი საქმიანობა იწყება არა ცალკე სამართლებრივი ფორმის შექმნით, არამედ ამ რეესტრული ჩანაწერით.
გამოცდილება აჩვენებს, რომ რეგისტრაციის ეტაპზევე დგება ორი გადამწყვეტი შეკითხვა: რა ფუნქცია ექნება ფილიალს — წარმომადგენლობითი თუ საოპერაციო — და ვინ იქნება მისი ხელმძღვანელი იმ პირთა წრიდან, რომლებსაც ორგანიზაცია საქართველოში წარმოადგენენ. ამ შეკითხვებზე პასუხები რეგისტრაციის დოკუმენტებში ფიქსირდება და შემდგომ ყოველი რეალური ცვლილება რეესტრის განახლებას მოითხოვს; მიზანშეწერილობა აქ არა ფორმალობა, არამედ საქმიანობის საზღვრის განმსაზღვრელი ფაქტორია.
მუხლი 33 — სასამართლო კონტროლი და სამეწარმეო გადახრის რისკი
მასპინძელი სახელმწიფოს კონტროლი მუხლი 33-ითაა განსაზღვრული და ის სასამართლოს უფლებამოსილებას ეყრდნობა: არასამეწარმეო იურიდიული პირის საქმიანობის შეჩერების ან აკრძალვის შესახებ გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო ორგანული კანონით განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. თუ პირი არსებითად გადავიდა სამეწარმეო საქმიანობაზე, ეს საკითხი მარეგისტრირებელი ორგანოს ან დაინტერესებული პირის სარჩელით განიხილება. ტრანსსასაზღვრო ორგანიზაციისთვის ეს ნიშნავს: საქმიანობის არაკომერციული ხასიათის შენარჩუნება და მისი დოკუმენტური დადასტურება ყოველდღიური შესაბამისობის ნაწილია — სამეწარმეო გადახრა სასამართლოს კონტროლის ობიექტი ხდება.
აღსანიშნავია კონტროლის არქიტექტურაც: გადაწყვეტილების გამომცემი ორგანო სასამართლოა და არა ადმინისტრაციული უწყება — ეს გარანტია ორგანიზაციისთვის იმისა, რომ საქმიანობის შეჩერება თუ აკრძალვა ვერ მოხდება ერთგვარი ადმინისტრაციული გადაწყვეტილებით; საჭიროა სასამართლო სარჩელი და კანონით გათვალისწინებული პროცედურა. დაინტერესებულ მხარეებსაც აქავე აქვთ გზა: მარეგისტრირებელი ორგანოს გარდა დაინტერესებული პირის სარჩელიც ითვლება.