როდესაც მხარეები საარბიტრაჟო დებულებას აწყობენ, ერთ-ერთი პირველი გადაწყვეტილება შეეხება იმას, ადმინისტრირებული არბიტრაჟი იქნება თუ ად ჰოკ — ანუ სპეციალიური ინსტიტუტის მართვის გარეშე, მხოლოდ მხარეთა და არბიტრთა მიერ ორგანიზებული განხილვა. „არბიტრაჟის შესახებ“ საქართველოს კანონი ორივე მოდელს ერთნაირად აღიარებს, თუმცა თითოეულისთვის სხვაგვარად ივსება ის ხარვეზები, რომლებიც დებულებაში ან შეთანხმებაში განუზღვრელი რჩება. ამ გვერდზე განვმარტავთ კანონის მუხლებს 2, 10 და 24: რა ჰქვია ინსტიტუტის არჩევანს იურიდიულ ეფექტს, როგორ განისაზღვრება არბიტრთა რაოდენობა და ვინ ადგენს განხილვის წესს, თუ მხარეები ამაზე ვერ შეთანხმდნენ.
ინსტიტუტის არჩევანი და მისი წესების ინკორპორაცია (მუხლი 2)
მუხლის მე-2 პუნქტი შეიცავს იმ ნორმას, რომელიც ინსტიტუციურ არბიტრაჟს მისცემს გადამწყვეტი მნიშვნელობას: მხარეთა შეთანხმება კონკრეტულ საარბიტრაჟო დაწესებულებაზე მოიცავს შეთანხმებას ამავე საარბიტრაჟო დაწესებულების წესებზე. ეს ნიშნავს, რომ როცა ხელშეკრულებაში მიუთითებთ კონკრეტულ არბიტრაჟის ინსტიტუტს, კანონის თვალსაზრისით თქვენ თანხმდებით არა მხოლოდ იმაზე, თუ სად განიხილება დავა, არამედ იმ წესებზეც, რომლებითაც ეს ინსტიტუტი საკუთარ განხილვებს მართავს. ზოგადად, მხარეები შეიძლება შეთანხმდნენ საარბიტრაჟო წარმოების წესებზეც: ასეთი შეთანხმება მოიცავს იმ წესებს, რომლებზედაც მხარეები საარბიტრაჟო შეთანხმებაში მიუთითებენ. ად ჰოკ არბიტრაჟის დროს ეს ნორმა პირიქით მუშაობს: ინსტიტუტი არჩეული არ არის, ამიტომ წესების წყაროს მხარეთა პირდაპირი შეთანხმება წარმოადგენს, ხოლო ხარვეზის შემთხვევაში — კანონის დისპოზიტიური ნორმები და არბიტრაჟის საკუთარი გადაწყვეტილება.
არბიტრთა რაოდენობა (მუხლი 10)
მუხლი 10 განსაზღვრავს: არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისგან. არბიტრთა რაოდენობას და მათი დანიშვნის წესს განსაზღვრავენ მხარეები, ხოლო მხარეები ნიშნავენ თანაბარი რაოდენობის არბიტრებს, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული. თუ საარბიტრაჟო შეთანხმებით არბიტრთა რაოდენობა ლუწი რიცხვით არის განსაზღვრული, უკვე დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი, რათა კოლეგიამ გადაწყვეტილება მიიღოს. თუ არბიტრთა რაოდენობა მხარეთა შეთანხმებით არ იქნება განსაზღვრული, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით — ეს დეფოლტი მნიშვნელოვანია იმ შემთხვევებისთვის, როდესაც დებულებაში რაოდენობა დაუზუსტებლად ჩაიწერა. ინსტიტუციურ არბიტრაჟში ეს საკითხი, ჩვეულებრივ, ინსტიტუტის წესებით წყდება, ად ჰოკ არბიტრაჟში კი ზუსტად ამ ნორმაზე აწყდებით ხარვეზის მომენტში.
განხილვის წესის განსაზღვრა (მუხლი 24)
მუხლი 24 ადგენს, რომ საარბიტრაჟო განხილვის წესს განსაზღვრავენ მხარეები კანონის მოთხოვნათა დაცვით. ეს არის პროცედურული თვითგამორკვევის ნორმა: მხარეებს შეუძლიათ დაწერონ ისეთი წესები, რომლებიც მათ დავას უკეთესად ესადაგება, თუმცა კანონის იმპერატიული საზღვრების ფარგლებს ვერ გასცდებიან. თუ მხარეთა შორის შეთანხმება განხილვის წესის შესახებ არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით, ამავე კანონის მოთხოვნათა დაცვით. სწორედ ეს დეფოლტი არის ად ჰოკ მოდელის განმასხვავებელი ნიშანი: ინსტიტუტის არჩევისას წესები დებულებასთან ერთად ავტომატურად, ინკორპორაციის წესით მოდის, ად ჰოკ არბიტრაჟში კი წესები ან მხარეები დაწერენ, ან მათი შეთანხმების არარსებობისას მათ არბიტრაჟი თავად განსაზღვრავს. ამიტომ ად ჰოკ დებულების დროს პროცედურული ბლანკების დატოვება რისკიანია — ის განხილვის დაწყებამდე ან მის მსვლელობისას არასასურველ კამათს ბადებს.
შედარებისთვის: ინსტიტუციურ მოდელში მხარეს ინსტიტუტის სადავებო აპარატი ემსახურება — დავების მართვა, ვადების კონტროლი და არბიტრთა დანიშვნის ადმინისტრირება მის ფუნქციაში შედის, ად ჰოკ მოდელში კი ეს ტვირთი თავად მხარეებსა და დანიშნულ არბიტრებზე გადადის. ამიტომ არჩევანი უნდა ეფუძნებოდეს დავის მოცულობას, მხარეთა რესურსს და იმას, თუ რამდენად მნიშვნელოვანია პროცედურის მენეჯმენტზე კონტროლი: მარტივი ხელშეკრულებისთვის საკმარისია ინსტიტუტის მითითება და მისი წესების ინკორპორაცია, ხოლო მრავალმხარიანი ან სექტორული დავისთვის გამართლებულია საკუთარი წესების დაწერა კანონის ფარგლებში.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ უპასუხებთ იმ კითხვებს, რომლებიც ინსტიტუციურ და ად ჰოკ არბიტრაჟს შორის არჩევისას ყველაზე ხშირად ისმის.
რას ნიშნავს ინსტიტუტზე მითითება საარბიტრაჟო დებულებაში?
კანონის მუხლის მე-2 პუნქტის თანახმად, მხარეთა შეთანხმება კონკრეტულ საარბიტრაჟო დაწესებულებაზე მოიცავს შეთანხმებას ამავე დაწესებულების წესებზე. მითითებული ინსტიტუტის წესები თქვენი დებულების განუყოფელი ნაწილი ხდება.
რამდენი არბიტრი განიხილავს დავას, თუ ამას დებულებაში არ დავწერთ?
თუ არბიტრთა რაოდენობა მხარეთა შეთანხმებით არ არის განსაზღვრული, არბიტრაჟი უნდა შეიქმნას სამი არბიტრის შემადგენლობით. რაოდენობის და დანიშვნის წესის განსაზღვრა მხარეებს შეუძლიათ.
რა ხდება, თუ არბიტრთა რაოდენობა ლუწია?
უკვე დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული.
ვინ ადგენს წესებს ად ჰოკ არბიტრაჟში?
მხარეებ, კანონის მოთხოვნათა დაცვით. თუ შეთანხმება არ არსებობს, დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით — ამიტომ ად ჰოკ დებულებაში პროცედურის ძირითად პარამეტრებს წინასწარ დაზუსტება უკეთესია.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის ადვოკატები დაგეხმარებით ინსტიტუციურ და ად ჰოკ მოდელს შორის გათვლილ არჩევანში: განვაწყობთ საარბიტრაჟო დებულებას ინსტიტუტის ინკორპორაციის სწორი ფორმულირებით, დავაზუსტებთ არბიტრთა რაოდენობისა და დანიშვნის მექანიზმს და ად ჰოკ ვარიანტისთვის დავწერთ პროცედურულ წესებს, რათა ხარვეზი განხილვის შუალედში არ აღმოჩნდეს. მიმართეთ კონსულტაციისთვის — განვიხილავთ თქვენს ხელშეკრულებას და დავგეგმავთ არბიტრაჟის ოპტიმალურ კონფიგურაციას თქვენი დავის სპეციფიკიდან გამომდინარე.