რა არის კომერციული არბიტრაჟი და რას აწესრიგებს კანონი
არბიტრაჟი დავის გადაწყვევის კერძო, ხელშეკრულებაზე დაფუძნებული ფორმაა: მხარეები დავას არ გადასცემენ სახელმწიფო სასამართლოს, არამედ თავად განსაზღვრავენ, ვინ განიხილავს მათ საქმეს — ერთი ან რამდენიმე არბიტრი. საქართველოს კანონი „არბიტრაჟის შესახებ“ ადგენს არბიტრაჟის შექმნის, საარბიტრაჟო წარმოების, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების, აგრეთვე საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს (მუხლი 1). ბიზნესისთვის ეს გულისხმობს, რომ ხელშეკრულებაში გამართული საარბიტრაჟო დათქმა წინასწარ აწყობს იმ მექანიზმს, რომლითაც მომავალი კონფლიქტი გადაიწყვეტა: თქვენ შეგიძლიათ წინასწარ განსაზღვროთ წესები, ენა, ადგილი და ის პირები, ვინც გადაწყვეტილებას მიიღებს.
რომელი დავები გადადის არბიტრაჟში — და რომელი არა
კანონი ზუსტად ადგენს არბიტრაჟის კომპეტენციის საზღვრებს (მუხლი 1). არბიტრაჟი უფლებამოსილია განიხილოს:
- პირთა თანასწორობაზე დამყარებული კერძო ხასიათის ის ქონებრივი დავა, რომლის მოწესრიგებაც მხარეებს შეუძლიათ ერთმანეთს შორის;
- „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საჯარო და კერძო თანამშრომლობის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დავა — ეს კატეგორია 2018 წლის ცვლილებით დაემატა.
ამ განმარტებებიდან პირდაპირ გამომდინარეობს და გულახდილად უნდა ითქვას: ყველა დავა არბიტრაჟში ვერ გადადის. არბიტრაჟს ვერ გადაეცემა დავა, რომელიც ქონებრივი არ არის, კერძო ხასიათის არ არის, პირთა თანასწორობას არ ემყარება ან რომლის მოგვარებაც მხარეებს ერთმანეთს შორის კანონით არ შეუძლიათ — ასეთ დავებზე საარბიტრაჟო შეთანხმება კომპეტენციას ვერ შეუქმნის და მათი ბედი სახელმწიფო სასამართლოს ხელში რჩება. სწორედ ამიტომ, ხელშეკრულებაში საარბიტრაჟო დათქმის ჩასმამდე ღირს შეაფასოთ, ჯდება თუ არა თქვენი პოტენციური დავა კანონით განსაზღვრულ ჩარჩოში.
საარბიტრაჟო შეთანხმება — არბიტრაჟის საფუძველი
საარბიტრაჟო შეთანხმებაა ის ინსტრუმენტი, რომელიც დავას სახელმწიფო სასამართლოდან არბიტრაჟში გადააქვს და მისი ძალა განსაკუთრებულია. თუ დავის არსებით საკითხზე, რომელიც საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანია, სარჩელი სასამართლოშია შეტანილი, სასამართლო ვალდებულია ამ საკითხზე საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უარი თქვას სარჩელის მიღებაზე ან შეწყვიტოს წარმოება — გარდა შემთხვევისა, როცა დაადგენს, რომ შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან მისი შესრულება შეუძლებელია (მუხლი 9). ამავე მუხლით, საარბიტრაჟო წარმოების მხარე ვალდებულია თავად აცნობოს სასამართლოს საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ, ხოლო განსჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს გადაწყვეტილება.
შეთანხმება დროის მიმართაც გამძლეა: სამართლებრივ ურთიერთობაში უფლებამონაცვლეობისას უფლებამონაცვლე ხდება საარბიტრაჟო შეთანხმების მხარეც, ხოლო ერთ-ერთი მხარის გარდაცვალება ან ლიკვიდაცია არ აუქმებს შეთანხმებას და არ ცვლის უკვე დანიშნულ არბიტრს, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული (მუხლი 5). კანონი მხარეებს აძლევს უფლებას, შეთანხმდნენ საარბიტრაჟო წარმოების წესებზეც, და კონკრეტულ საარბიტრაჟო დაწესებულებაზე შეთანხმება მოიცავს ამ დაწესებულების წესებზე შეთანხმებასაც (მუხლი 2). ბოლოს, ხელშეკრულების შემადგენლობაში შემავალი საარბიტრაჟო დათქმა დამოუკიდებელია: ის არ არის დამოკიდებული ხელშეკრულების სხვა პირობებზე და ხელშეკრულების ბათილად ცნობა არ აბათილებს მას (მუხლი 16).
არბიტრთა რაოდენობა, დანიშვნა და შეცვლა
არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისაგან; მათ რაოდენობასა და დანიშვნის წესს განსაზღვრავენ მხარეები, რომლებიც ნაგულისხმევად ნიშნავენ თანაბარი რაოდენობის არბიტრებს (მუხლი 10). თუ შეთანხმებით არბიტრთა ლუწი რაოდენობაა განსაზღვრული, უკვე დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან, დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი; ხოლო თუ რაოდენობა საერთოდ არ არის განსაზღვრული, არბიტრაჟი იქმნება სამი არბიტრის შემადგენლობით. მხარეს არ აქვს უფლება, ერთპიროვნულად შეცვალოს თავის მიერ დანიშნული არბიტრი (მუხლი 14): არბიტრის უფლებამოსილება შეიძლება შეუწყდეს საკუთარი მოთხოვნით ან მხარეთა შეთანხმებით, ხოლო შეთანხმების მიუღწევლობისას მხარეს შეუძლია, უფლებამოსილების შეწყვეტის მოთხოვნის დაყენებიდან 30 დღის ვადაში მიმართოს სასამართლოს — კანონის თანახმად, ამ შემთხვევაში ეს არის ის რაიონული (საქალაქო) სასამართლო, რომლის სამოქმედო ტერიტორიაზეც საარბიტრაჟო განხილვა მიმდინარეობდა, მიმდინარეობს ან უნდა გაიმართოს (მუხლი 2). სასამართლო ამ საკითხზე გადაწყვეტილებას გამოაქვს განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში, ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება. უფლებამოსილების შეწყვეტის შემთხვევაში ახალი არბიტრი დაინიშნება იმ წესებით, რომლებიც წინა არბიტრის დანიშვნისას იქნა გამოყენებული (მუხლი 15).
არბიტრაჟის კომპეტენცია და სარჩელის უზრუნველყოფა
არბიტრაჟი თავად არის უფლებამოსილი გამოსცეს დადგენილება საკუთარ კომპეტენციაზე, საარბიტრაჟო შეთანხმების არსებისა თუ ნამდვილობის დადგენის ჩათვლით (მუხლი 16). კომპეტენციის უარყოფის განცხადება უნდა გაკეთდეს საარბიტრაჟო შესაგებლის წარდგენამდე, და არბიტრის დანიშვნაში მონაწილეობა ამ უფლებას არ გასტაცავს მხარეს. იმის განცხადება, რომ არბიტრაჟმა კომპეტენცია გადააჭარბა, შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღის ვადაში უნდა გაკეთდეს, თუმცა ვადის გასვლა შეიძლება არბიტრაჟმა საპატიოდ მიიჩნიოს. თუ არბიტრაჟი საბოლოო გადაწყვეტილების გამოტანამდე დაადასტურებს საკუთარ კომპეტენციას, ნებისმიერ მხარეს შეუძლია, შეტყობინების მიღებიდან 30 დღის განმავლობაში ეს გადაწყვეტილება სასამართლოში გაასაჩივროს — კანონის თანახმად, ამ მუხლებისთვის „სასამართლო“ სააპელაციო სასამართლოებს ნიშნავს (მუხლი 2); სასამართლო დასაბუთებულ განჩინებას გამოიტანს 14 დღის ვადაში, ისიც საბოლოოა, ხოლო ამ საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა მაინც შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და დასრულდეს გადაწყვეტილებით.
წარმოების პარალელურად მხარეს შეუძლია არბიტრაჟს სარჩელის უზრუნველყოფის ღონისძიებების გამოყენებით მიმართოს — განხილვის დაწყებამდე ან ნებისმიერ სტადიაზე, საბოლოო გადაწყვეტილებამდე (მუხლი 17). არბიტრაჟი უფლებამოსილია დაავალოს მხარეს პირვანდელი მდგომარეობის შენარჩუნება ან აღდგენა, ზიანის თავიდან აცილება, იმ აქტივების შენარჩუნება, რომლითაც შემდგომი გადაწყვეტილება აღსრულდება, და დავასთან დაკავშირებული მტკიცებულებების შენახვა. არბიტრაჟს შეუძლია ეს ღონისძიებები შეცვალოს, შეაჩეროს ან გააუქმოს — მხარის მოთხოვნით ან განსაკუთრებულ შემთხვევებში, მხარეთათვის წინასწარი შეტყობინების შემდეგ, საკუთარი ინიციატივით (მუხლი 19), ხოლო მხარეებს ეკისრებათ ვალდებულება, დაუყოვნებლივ განაცხადონ ინფორმაცია იმ გარემოებათა არსებით ცვლილებებზე, რომლებზედაც ღონისძიებები იყო დაფუძნებული (მუხლი 20). გამოყენებულ ღონისძიებებს სავალდებულო ძალა აქვს და აღსრულდება სასამართლოსთვის მიმართვის გზით, მიუხედავად იმისა, თუ რომელ ქვეყანაშია ისინი გამოყენებული (მუხლი 21); სასამართლო ცნობა-აღსრულებაზე უარს ამბობს მხოლოდ კანონით გათვალისწინებულ ვიწრო საფუძვლებზე (მუხლი 22). უზრუნველყოფის შესახებ სასამართლოსაც შეგიძლიათ მიმართოთ — მას ამ საკითხებში იგივე უფლებამოსილება აქვს, რაც სარჩელის უზრუნველყოფის საკითხებში, კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისებით (მუხლი 23).
როგორ მიმდინარეობს საარბიტრაჟო წარმოება
საარბიტრაჟო წარმოების ხასიათს დიდწილად თავად მხარეები განსაზღვრავენ: განხილვის წესს ისინი ადგენენ კანონის მოთხოვნათა დაცვით, ხოლო შეთანხმების არარსებობისას დავა განიხილება არბიტრაჟის მიერ დადგენილი წესით (მუხლი 24). განხილვის ადგილიც შეთანხმებით განისაზღვრება; შეთანხმების არარსებობისას მას არბიტრაჟი ადგენს საქმის გარემოებებისა და მხარეთათვის მოსახერხებლობის გათვალისწინებით (მუხლი 25). დავის განხილვა იწყება იმ დღეს, როცა მოპასუხემ მიიღო შეტყობინება დავის არბიტრაჟში გადაცემის შესახებ (მუხლი 26); წერილობითი შეტყობინებების ჩაბარების დეტალურ წესებსაც კანონი განსაზღვრავს (მუხლი 27). მხარეს ნებისმიერ სტადიაზე შეუძლია, ადვოკატის ან სხვა წარმომადგენლის მეშვეობით იყოს წარმოდგენილი (მუხლი 28). წარმოების ენასაც მხარეები ადგენენ; შეთანხმების არარსებობისას მას არბიტრაჟი განსაზღვრავს ყველა შესაბამისი გარემოების, მათ შორის ხელშეკრულების ენის გათვალისწინებით, და არბიტრაჟს შეუძლია მოითხოვოს, ყოველგვარ დოკუმენტურ მტკიცებულებას თარგმანი ახლდეს (მუხლი 29).
მოსარჩელე წერილობითი ფორმით წარმოადგენს საარბიტრაჟო სარჩელს, რომელშიც მიუთითებს მხარეთა სახელებსა (სახელწოდებებსა) და მისამართებზე, მოთხოვნაზე, მის დამადასტურებელ გარემოებებსა და მტკიცებულებებზე და თანდართული საბუთების ნუსხაზე; მოპასუხე პასუხობს შესაგებლით (მუხლი 30). სარჩელის დადგენილი ფორმის დაუცველად წარდგენის შემთხვევაში განხილვა არ დაიწყება, ხოლო შესაგებლის წარუდგენლობა არბიტრაჟს არ აჩერებს — ის განაგრძობს საქმის განხილვას და შესაგებლის უქონლობა სარჩელის ცნობად არ ითვლება. მხარეს განხილვის დროს შეუძლია შეცვალოს მოთხოვნები ან წარმოადგინოს დამატებითი მოთხოვნები, თუ ეს არბიტრაჟმა განხილვის გაჭიანურებად არ მიიჩნია. თუ მხარე დარღვევის წინააღმდეგ დადგენილ ვადაში წერილობით შესაგებელს არ წარადგენს, ჩაითვლება, რომ ის უარი თქვა შეპასუხების უფლებაზე (მუხლი 31). განხილვა შეიძლება ზეპირი იყოს ან მხოლოდ საბუთებისა და სხვა მტკიცებულებების საფუძველზე წარმოებული; ერთ-ერთი მხარის მოთხოვნით არბიტრაჟი ვალდებულია ზეპირი განხილვა ჩაატაროს, გარდა იმ შემთხვევისა, როცა მხარეები ზეპირ მოსმენაზე უარს იტყვიან (მუხლი 32). მხარეთა გამოუცხადებლობისას არბიტრაჟს შეუძლია განაგრძოს საქმის განხილვა და გამოიტანოს გადაწყვეტილება ხელთ არსებული მტკიცებულებების საფუძველზე (მუხლი 33); ასევე არბიტრაჟს უფლება აქვს, კონკრეტულ საკითხებზე ექსპერტი დანიშნოს, რომლის აცილება და თვითაცილება არბიტრის აცილებისათვის დადგენილი წესით ხდება (მუხლი 34). ყოველივე ამის ფონზე საარბიტრაჟო წარმოების მხარეები სარგებლობენ თანაბარი უფლებებით და თითოეულს უნდა მიეცეს თავისი პოზიციის გამოხატვის სრული შესაძლებლობა (მუხლი 3); კანონი მხარეებს აძლევს უფლებას, გადაწყვეტილების მიღების უფლება მესამე პირსაც გადასცენ (მუხლი 4).
დახურული განხილვა, კონფიდენციალობა და საბოლოო გადაწყვეტილება
კომერციული არბიტრაჟის ერთ-ერთი ყველაზე პრაქტიკული უპირატესობა დახურულობაა: თუ კანონით ან მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული, ყველა საარბიტრაჟო განხილვა დახურულია, ხოლო წარმოდგენილი საბუთი, მტკიცებულება, წერილობითი თუ ზეპირი განცხადება არ უნდა იქნეს საჯაროდ გამოქვეყნებული ან გამოყენებული სხვა სასამართლო ან ადმინისტრაციულ წარმოებაში; არბიტრი და საარბიტრაჟო წარმოების მონაწილე ნებისმიერი პირი ვალდებულია, დაიცვას განხილვის დროს მიღებული ინფორმაციის კონფიდენციალობა (მუხლი 32). რაც შეეხება შედეგს — საბოლოო საარბიტრაჟო გადაწყვეტილებას, რომელზეც კომპეტენციისა და უზრუნველყოფის ნორმებია დამყარებული — მუხლი 1 პირდაპირ განსაზღვრავს, რომ სწორედ ეს კანონი ადგენს საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების, აგრეთვე საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს. გადაწყვეტილების შინაარსის, მისი გასაჩივრებისა თუ აღსრულების დეტალურ წესებს კანონის სხვა დებულებები განსაზღვრავს — ამ გვერდზე მხოლოდ ზემოთ ჩამოთვლილ ნორმებში პირდაპირ დაფიქსირებული წესებია განხილული.
რამდენი არბიტრი ინიშნება, თუ შეთანხმებაში მათი რაოდენობა დათქმული არ არის?
თუ მხარეები არბიტრთა რაოდენობას არ განსაზღვრავენ, არბიტრაჟი იქმნება სამი არბიტრის შემადგენლობით; ლუწი რაოდენობის შემთხვევაში კი დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში კიდევ ერთი არბიტრი დანიშნონ.
რა ხდება, თუ მხარე არბიტრაჟის კომპეტენციას ეჭვქვეშ აყენებს?
არბიტრაჟი თავად წყვეტს საკუთარ კომპეტენციას: გადაჭარბების განცხადება შესაგებლამდე ან შესაბამისი გარემოების შეტყობიდან 7 დღეში უნდა გაკეთდეს, ხოლო კომპეტენციის დადგენითი გადაწყვეტილების გასაჩივრება შესაძლებელია სააპელაციო სასამართლოში, შეტყობინებიდან 30 დღის ვადაში.
შეიძლება თუ არა საქმის განხილვა განხილვის გარეშე, მხოლოდ საბუთების საფუძველზე?
დიახ — განხილვა შეიძლება ზეპირი იყოს ან მხოლოდ მტკიცებულებების საფუძველზე წარმოებული იყოს, თუმცა ერთი მხარის მოთხოვნით არბიტრაჟი ვალდებულია ზეპირი განხილვა ჩაატაროს.
Legal.ge-ს პლატფორმაზე შეგიძლიათ მიიღოთ კვალიფიციური დახმარება არბიტრაჟის ნებისმიერ საკითხზე: საარბიტრაჟო დებულების შემუშავება, არბიტრის დანიშვნა, წარმოებასა და გადაწყვეტილებასთან დაკავშირებული საკითხები. ადვოკატი შეაფასებს თქვენს დავას და დაგეგმავს სამართლებრივ გზას.