რა არის კომერციული არბიტრაჟი და რას აწესრიგებს კანონი
არბიტრაჟი დავის გადაწყვევის კერძო, ხელშეკრულებაზე დაფუძნებული ფორმაა: მხარეები დავას არ გადასცემენ სახელმწიფო სასამართლოს, არამედ თავად განსაზღვრავენ, ვინ განიხილავს მათ საქმეს — ერთი ან რამდენიმე არბიტრი. საქართველოს კანონი „არბიტრაჟის შესახებ“ ადგენს არბიტრაჟის შექმნის, საარბიტრაჟო წარმოების, საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების, აგრეთვე საქართველოს ფარგლებს გარეთ გამოტანილი საარბიტრაჟო გადაწყვეტილების ცნობისა და აღსრულების წესებს (მუხლი 1). ბიზნესისთვის ეს გულისხმობს, რომ ხელშეკრულებაში გამართული საარბიტრაჟო დათქმა წინასწარ აწყობს იმ მექანიზმს, რომლითაც მომავალი კონფლიქტი გადაიწყვეტა: თქვენ შეგიძლიათ წინასწარ განსაზღვროთ წესები, ენა, ადგილი და ის პირები, ვინც გადაწყვეტილებას მიიღებს.
რომელი დავები გადადის არბიტრაჟში — და რომელი არა
კანონი ზუსტად ადგენს არბიტრაჟის კომპეტენციის საზღვრებს (მუხლი 1). არბიტრაჟი უფლებამოსილია განიხილოს:
- პირთა თანასწორობაზე დამყარებული კერძო ხასიათის ის ქონებრივი დავა, რომლის მოწესრიგებაც მხარეებს შეუძლიათ ერთმანეთს შორის;
- „საჯარო და კერძო თანამშრომლობის შესახებ“ საქართველოს კანონით გათვალისწინებული საჯარო და კერძო თანამშრომლობის ხელშეკრულებასთან დაკავშირებული დავა — ეს კატეგორია 2018 წლის ცვლილებით დაემატა.
ამ განმარტებებიდან პირდაპირ გამომდინარეობს და გულახდილად უნდა ითქვას: ყველა დავა არბიტრაჟში ვერ გადადის. არბიტრაჟს ვერ გადაეცემა დავა, რომელიც ქონებრივი არ არის, კერძო ხასიათის არ არის, პირთა თანასწორობას არ ემყარება ან რომლის მოგვარებაც მხარეებს ერთმანეთს შორის კანონით არ შეუძლიათ — ასეთ დავებზე საარბიტრაჟო შეთანხმება კომპეტენციას ვერ შეუქმნის და მათი ბედი სახელმწიფო სასამართლოს ხელში რჩება. სწორედ ამიტომ, ხელშეკრულებაში საარბიტრაჟო დათქმის ჩასმამდე ღირს შეაფასოთ, ჯდება თუ არა თქვენი პოტენციური დავა კანონით განსაზღვრულ ჩარჩოში.
საარბიტრაჟო შეთანხმება — არბიტრაჟის საფუძველი
საარბიტრაჟო შეთანხმებაა ის ინსტრუმენტი, რომელიც დავას სახელმწიფო სასამართლოდან არბიტრაჟში გადააქვს და მისი ძალა განსაკუთრებულია. თუ დავის არსებით საკითხზე, რომელიც საარბიტრაჟო შეთანხმების საგანია, სარჩელი სასამართლოშია შეტანილი, სასამართლო ვალდებულია ამ საკითხზე საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ შეტყობინების მიღებისთანავე უარი თქვას სარჩელის მიღებაზე ან შეწყვიტოს წარმოება — გარდა შემთხვევისა, როცა დაადგენს, რომ შეთანხმება ბათილია, ძალადაკარგულია ან მისი შესრულება შეუძლებელია (მუხლი 9). ამავე მუხლით, საარბიტრაჟო წარმოების მხარე ვალდებულია თავად აცნობოს სასამართლოს საარბიტრაჟო განხილვის დაწყების შესახებ, ხოლო განსჯადობის საკითხის გადაწყვეტამდე საარბიტრაჟო განხილვა შეიძლება დაიწყოს, გაგრძელდეს და გამოტანილ იქნეს გადაწყვეტილება.
შეთანხმება დროის მიმართაც გამძლეა: სამართლებრივ ურთიერთობაში უფლებამონაცვლეობისას უფლებამონაცვლე ხდება საარბიტრაჟო შეთანხმების მხარეც, ხოლო ერთ-ერთი მხარის გარდაცვალება ან ლიკვიდაცია არ აუქმებს შეთანხმებას და არ ცვლის უკვე დანიშნულ არბიტრს, თუ მხარეთა შეთანხმებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული (მუხლი 5). კანონი მხარეებს აძლევს უფლებას, შეთანხმდნენ საარბიტრაჟო წარმოების წესებზეც, და კონკრეტულ საარბიტრაჟო დაწესებულებაზე შეთანხმება მოიცავს ამ დაწესებულების წესებზე შეთანხმებასაც (მუხლი 2). ბოლოს, ხელშეკრულების შემადგენლობაში შემავალი საარბიტრაჟო დათქმა დამოუკიდებელია: ის არ არის დამოკიდებული ხელშეკრულების სხვა პირობებზე და ხელშეკრულების ბათილად ცნობა არ აბათილებს მას (მუხლი 16).
არბიტრთა რაოდენობა, დანიშვნა და შეცვლა
არბიტრაჟი შედგება ერთი ან რამდენიმე არბიტრისაგან; მათ რაოდენობასა და დანიშვნის წესს განსაზღვრავენ მხარეები, რომლებიც ნაგულისხმევად ნიშნავენ თანაბარი რაოდენობის არბიტრებს (მუხლი 10). თუ შეთანხმებით არბიტრთა ლუწი რაოდენობაა განსაზღვრული, უკვე დანიშნული არბიტრები ვალდებული არიან, დანიშვნიდან 10 დღის ვადაში დანიშნონ კიდევ ერთი არბიტრი; ხოლო თუ რაოდენობა საერთოდ არ არის განსაზღვრული, არბიტრაჟი იქმნება სამი არბიტრის შემადგენლობით. მხარეს არ აქვს უფლება, ერთპიროვნულად შეცვალოს თავის მიერ დანიშნული არბიტრი (მუხლი 14): არბიტრის უფლებამოსილება შეიძლება შეუწყდეს საკუთარი მოთხოვნით ან მხარეთა შეთანხმებით, ხოლო შეთანხმების მიუღწევლობისას მხარეს შეუძლია, უფლებამოსილების შეწყვეტის მოთხოვნის დაყენებიდან 30 დღის ვადაში მიმართოს სასამართლოს — კანონის თანახმად, ამ შემთხვევაში ეს არის ის რაიონული (საქალაქო) სასამართლო, რომლის სამოქმედო ტერიტორიაზეც საარბიტრაჟო განხილვა მიმდინარეობდა, მიმდინარეობს ან უნდა გაიმართოს (მუხლი 2). სასამართლო ამ საკითხზე გადაწყვეტილებას გამოაქვს განცხადების წარმოებაში მიღებიდან 14 დღის ვადაში, ეს გადაწყვეტილება საბოლოოა და არ გასაჩივრდება. უფლებამოსილების შეწყვეტის შემთხვევაში ახალი არბიტრი დაინიშნება იმ წესებით, რომლებიც წინა არბიტრის დანიშვნისას იქნა გამოყენებული (მუხლი 15).