ხმაურით დაბინძურების სამართლებრივი რეგულირება
ხმაური ქართულ სამართალში არა უბრალო ტექნიკური პარამეტრი, არამედ გარემოს გავლენის ფაქტორია: გარემოს დაცვის შესახებ კანონი გარემოს შემადგენელ ფაქტორებს შორის პირდაპირ ასახელებს ენერგიას, ხმაურს და რადიაციას, აგრეთვე ნარჩენებს, ქიმიურ ნივთიერებებს, ემისიებსა და სხვა სახის დაბინძურებას, რომლებიც გავლენას ახდენს ან, სავარაუდოდ, მოახდენს გარემოს შემადგენელ ელემენტებზე. ამ განმარტებით ხმაური სამართლებრივად გარემოს დაცვის ობიექტად იდგება, და მისი ზღვრული მნიშვნელობები სახელმწიფო ნორმატიული სისტემით განისაზღვრება. ამასთან, ხმაურის შესახებ მონაცემები კანონით გარემოს შესახებ ინფორმაციის ფარგლებშიც ჯდება — ფაქტორებზე ინფორმაცია სწორედ ამ ცნებაშია გათვალისწინებული, რაც ხმაურის შესახებ არსებულ მონაცემებს სახელმწიფო მართვისა და საზოგადოებრივი კონტროლის საგნად აქცევს.
ხმაურის ზღვრულად დასაშვები ნორმები
კანონის მე-29 მუხლით გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმების ჩამონათვალში პირდაპირ ფიგურირებს ხმაურის, ვიბრაციის, ელექტრომაგნიტური ველებისა და სხვაგვარი ფიზიკური ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები, გვერდიგვერ იმავე ჩამონათვალში — ჰაერში, წყალსა და ნიადაგში მავნე ნივთიერებების კონცენტრაციის ნორმები და რადიაციული ზემოქმედების ნორმები. ეს ნორმები განისაზღვრება 5 წელიწადში ერთხელ „გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმების შესახებ“ დებულებით, რომელსაც სამინისტროსთან შეთანხმებით შეიმუშავებს და ამტკიცებს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო. ხმაურის მისაღებ დონეს ასე რომ არა ადგილობრივი წესები, არამედ სახელმწიფო დონეზე დადგენილი დებულება განსაზღვრავს, რომელიც დროდადრო განახლდება.
ხმაურის წყაროს მფლობელი საწარმოსთვის აქედან ორი შედეგი გამოიყოფა. პირველი — შესაბამისობა უნდა შეფასდეს არა ზოგადი აღქმით, არამედ გაზომვით, ნორმატიულ ზღვრებთან შედარებით. მეორე — ხმაურთან დაკავშირებული ღონისძიებები გარემოსდაცვითი კომპონენტით შედის იმ საქმიანობების წრეში, რომლებიც შეფასების პროცედურების ობიექტი ხდება, რადგან ხმაური კანონით გარემოზე ზემოქმედების ფაქტორად არის აღიარებული.
სახელმწიფო კონტროლი და ზედამხედველობა
კანონის მე-57 მუხლი სახელმწიფო კონტროლის სისტემას აწესრიგებს. გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფეროში კონტროლს, კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში, ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, დაცული ტერიტორიების სააგენტო, ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო და სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო — ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფერო აქ ნავთობის, გაზისა და ბუნებრივი წყალბადის გარდა განისაზღვრება. დეპარტამენტი ინსპექტირებას ახორციელებს, რომელიც მოიცავს რეგულირების ობიექტის გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას. შემოწმების საფუძველია მინისტრის ან დეპარტამენტის უფროსის მიერ გამოცემული ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი, რომლის გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს; დათვალიერება კი აქტის გამოცემას არ საჭიროებს. სასაზღვრო ზოლში შემოწმების პერიოდები სასაზღვრო პოლიციასთან თანხმდება.
ზიანის ანაზღაურება და ხანდაზმულობა
კანონი პასუხისმგებლობის დაკისრებას გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურებისგან არ ათავისუფლებს — ეს წესი ხმაურის შემთხვევაშიც მოქმედებს, თუ ზემოქმედება ზიანამდე მივა. გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა კი 10 წელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან. ეს უფლება წარმოიშობა იმ მომენტიდან, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო ზიანისა და ვალდებული პირის თაობაზე. ხმაურის წყაროს ოპერატორისთვის ეს ნიშნავს, რომ დავა დროში გაწელილ პერსპექტივაშიც შეიძლება წარმოიშვას.
ხმაურის შეფასების პრაქტიკული მხარე
ხმაურის წყაროს მფლობელისთვის შეფასება ორი ტიპის გაზომვას მოითხოვს: ტერიტორიის საზღვრებზე არსებული ფონური დონის დადგენა და საწარმოს მიერ გამოწვეული ზემოქმედების გაზომვა. სხვაობა სწორედ იმას წყვეტს, შეესაბამება თუ არა ობიექტი ხარისხობრივ ნორმებს. ვინაიდან ნორმები ხუთ წელიწადში ერთხელ განახლდება, გაზომვების შედეგები ყოველთვის ბოლოს გამოქვეყნებულ დებულებასთან უნდა შედარდეს და არა წლების წინანდელ ვერსიასთან.
დაგეგმვის ეტაპზე სასარგებლოა ზემოქმედების წყაროების დაჯამებაც: ტერიტორიაზე ერთდროულად მომუშავე რამდენიმე მოწყობილობა ერთად ქმნის საერთო სურათს, და თითოეულის ცალ-ცალკე შესაბამისობა ჯერ კიდევ არ ნიშნავს საზღვარზე ზღვრის დაცვას. ამიტომ გაზომვა სწორედ იმ რეჟიმში ტარდება, რომელშიც ობიექტი რეალურად ოპერირებს — სრული დატვირთვის პირობებში.
ღამის და დღის განმკარგავი რეჟიმების გამიჯვნაც ამ ანგარიშში დგება: ზღვრული ნორმები ზემოქმედების ხანგრძლივობასაც ითვალისწინებს, და პრაქტიკაში სწორედ ხანგრძლივი, განმეორებადი ზემოქმედება ქმნის დავის რეალურ საფუძველს. ერთჯერადი, მოკლე ზემოქმედება სხვა შეფასებას იმსახურებს, და ამ განსხვავების დოკუმენტირება ხმაურის წყაროს ოპერატორს ზუსტ პოზიციას აძლევს.
ამას ისიც ემატება, რომ საზომი მეთოდიკა და აპარატურა აღიარებული უნდა იყოს — წინააღმდეგ შემთხვევაში შედეგის დასაბუთება გასაჩივრებისას რთულდება.
მეორე პრაქტიკული საკითხი დავის მომზადებაა: თუ მეზობლები ხმაურს უჩივიან, მათი პრეტენზია შეიძლება სამართლებრივად გარემოსთვის ზიანის მოთხოვნამდეც კი აღწევდეს, რომლის ხანდაზმულობა 10 წელია. ამ შემთხვევაში გადამწყვეტი ხდება გაზომვების დროულობა და დოკუმენტირება — თავდაცვითი მასალა სწორედ მაშინ გეგმია უნდა შეგროვდეს, როცა ობიექტი ჯერ კიდევ შესაბამისობაშია.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ — ხმაურის რეგულაციებთან დაკავშირებული ყველაზე ხშირად დასმული კითხვები.
სად არის ხმაურის დასაშვები ზღვრები?
გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმების სისტემაში: ხმაურის, ვიბრაციის, ელექტრომაგნიტური ველებისა და სხვაგვარი ფიზიკური ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები 5 წელიწადში ერთხელ განისაზღვრება შესაბამისი დებულებით.
ვინ აკონტროლებს ხმაურს?
სახელმწიფო კონტროლს გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფეროში ახორციელებს სამინისტრო, დეპარტამენტი და კანონით გათვალისწინებული სხვა უწყებები; ინსპექტირება გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებასა და დათვალიერებას მოიცავს.
რა არის ზიანის მოთხოვნის ვადა?
გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა 10 წელია მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან — მაკონტროლებელი ორგანოს მიერ ზიანისა და ვალდებული პირის შეტყობისას.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
ჩვენი გუნდი დაგეხმარებთ ხმაურის ნორმატიული მოთხოვნების გამოკითხვაში, შესაბამისობის შეფასების ორგანიზებაში, ინსპექტირებასთან დაკავშირებულ პროცედურებში და ზიანის მოთხოვნებზე პასუხში. ყოველი პოზიცია კანონის ზემოაღნიშნულ ნორმებს ეყრდნობა.