შესაბამისობის პროგრამა ქართულ სამართალში: რა არის სავალდებულო
ქართულ სამართალში კორპორაციული შესაბამისობის პროგრამის შემუშავების ყველაზე დეტალური სტატუტური მოდელი ფულის გათეთრებისა და ტერორიზმის დაფინანსების აღკვეთის შესახებ საქართველოს კანონია. ამ კორპუსში 29-ე მუხლი თავად შიდა ინსტრუქციასა და შესაბამისობის კონტროლის სისტემას აწესრიგებს, მე-8 მუხლი რისკზე დაყრდნობით მიდგომას ასახავს, 30-ე მუხლი ჯგუფურ დონეს აწესრიგებს და მე-24 მუხლი პროპორციულობას აწესრიგებს. ეს გვერდი პროგრამის დიზაინზეა — მისი ოპერაციული ზედამხედველობა და შემოწმებები და-გვერდის თემაა.
კომპანიისთვის ეს იმას ნიშნავს, რომ შესაბამისობის პროგრამის დოკუმენტური საფუძველი საერთაშორისო სახელმძღვანელოებიდან კი არა, ქართული კანონიდან უნდა იწყებოდეს: სხვაგვარად დაწერილი პროგრამა ზედამხედველობის ორგანოსთან დასაბუთებას ვერ გაუძლებს.
შიდა ინსტრუქცია: პროგრამის ბირთვი და მისი აუცილებელი ელემენტები
29-ე მუხლის მიხედვით, ანგარიშვალდებული პირი ვალდებულია კანონის მოთხოვნებთან შესაბამისობის უზრუნველსაყოფად დანერგოს შიდა კონტროლის ისეთი პოლიტიკა, წესები, სისტემები და მექანიზმები, რომლებიც მისი საქმიანობის ხასიათის, მოცულობისა და რისკების პროპორციულია. სისტემის დანერგვის მიზნით შემუშავდება შიდა ინსტრუქცია, რომელსაც ამტკიცებს მმართველობის ორგანო ან ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილების მქონე პირი.
შიდა ინსტრუქციაში უნდა განისაზღვროს: შესაბამისობის კონტროლის სისტემის ფუნქციონირებისთვის პასუხისმგებელი პირის ან სტრუქტურული ერთეულის ხელმძღვანელისა და თანამშრომელთა უფლებები და მოვალეობები; თანამშრომელთა შერჩევის წესები მაღალი კვალიფიკაციისა და რეპუტაციის მქონე პირთა მისაღებად; თანამშრომელთა განგრძობითი სწავლების პროგრამა; და დამოუკიდებელი აუდიტის ფუნქცია სისტემის ეფექტიანობის შესამოწმებლად.
სისტემას უნდა ჰყავდეს ხელმძღვანელი ზედა იერარქიულ დონეზე, რომელსაც ექნება ინფორმაციის დროულად მოპოვების ეფექტიანი შესაძლებლობა და ანგარიშგების წარდგენის თაობაზე დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების უფლება; სისტემის ეფექტიანობაზე კი პასუხისმგებლობა მმართველობის ორგანოს კონკრეტულ წევრს ან ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილების მქონე პირს ეკისრება.
რისკზე დაყრდნობითი მიდგომა: პროგრამის დიზაინ-პრინციპი
მე-8 მუხლი განსაზღვრავს, რომ ანგარიშვალდებულმა პირმა საქმიანობის ხასიათისა და მოცულობის გათვალისწინებით უნდა დანერგოს რისკების შეფასებისა და მართვის ეფექტიანი სისტემა. რისკების შეფასება და აღრიცხვა სათანადო პერიოდულობით მიმდინარეობს, ხოლო სათავო საწარმოს შემთხვევაში — აგრეთვე ჯგუფის დონეზე. შეფასების საფუძველია კლიენტი და ბენეფიციარი მესაკუთრე, მათი საქმიანობის არსი და იურისდიქცია, პროდუქტი, მომსახურება ან მისი მიწოდების საშუალება, გარიგება და სხვა რისკფაქტორი.
ახალი ტექნოლოგიის, პროდუქტის ან მომსახურების დანერგვამდე ან ბიზნესპრაქტიკაში სხვა არსებითი ცვლილების განხორციელებამდე უნდა შეფასდეს ამ ცვლილებასთან დაკავშირებული რისკები. კლიენტის რისკის დონე განისაზღვრება ერთჯერადი გარიგების დადებამდე და ურთიერთობის დამყარებამდე, შემდეგ კი პერიოდულად და არსებითი გარემოებების ცვლილებისას. გამოვლენილი რისკების მართვისა და შემცირებისთვის ტარდება ეფექტიანი ღონისძიებები.
შეფასებისას ანგარიშვალდებული პირი გაითვალისწინებს რისკების შეფასების ეროვნულ ანგარიშსა და სამოქმედო გეგმას, აგრეთვე სამსახურისა და საზედამხედველო ორგანოს მითითებებს და რეკომენდაციებს. საზედამხედველო ორგანოს მოთხოვნის შემთხვევაში მას უნდა დაუსაბუთოს, რომ რისკები სათანადოდ შეაფასა და ეფექტიანი ღონისძიებები განახორციელა — ანუ პროგრამა ქაღალდზე კი არა, მუშაობის დოკუმენტირებული უნარით ფასდება.
ჯგუფის დონეზე ერთიანი პროგრამა
30-ე მუხლით, საქართველოში რეგისტრირებული სათავო საწარმო ვალდებულია დანერგოს ჯგუფის დონეზე შესაბამისობის კონტროლის სისტემა. ის, 29-ე მუხლით გათვალისწინებული მოთხოვნის გარდა, განსაზღვრავს ჯგუფის წევრებს შორის ინფორმაციის გავრცელების წესებს პრევენციული ღონისძიებებისა და რისკების შეფასების მიზნით, ასევე იმ პირობებს, რომლებითაც ჯგუფის შესაბამისობის სისტემაზე პასუხისმგებელი ერთეული იღებს კლიენტების, ბენეფიციარ მესაკუთრეებისა და გარიგებების შესახებ ინფორმაციას, და კონფიდენციალურობის დაცვის მექანიზმებს.
მნიშვნელოვანია ჯგუფის საზღვრგარეთული ნაწილისთვისაც: სხვა იურისდიქციაში რეგისტრირებულმა შვილობილმა საწარმომ ან ფილიალმა უნდა შეასრულოს ქართული კანონის მოთხოვნები, თუ ადგილობრივი კანონმდებლობა ნაკლებად მკაცრია. თუ იურისდიქცია ზღუდავს ამ მოთხოვნების შესრულებას, ანგარიშვალდებული პირი ვალდებულია მიიღოს დამატებითი ზომები, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში საზედამხედველო ორგანო უფლებამოსილია მოითხოვოს ასეთი შვილობილი საწარმოს ან ფილიალის საქმიანობის შეზღუდვა ან შეწყვეტა.
პროპორციულობა ქვემოთ: გამარტივებული ღონისძიებები
პროგრამა პროპორციული უნდა იყოს ორივე მიმართულებით. მე-24 მუხლით ანგარიშვალდებული პირი უფლებამოსილია ნაკლები რისკის დონისთვის მიკუთვნებული კლიენტის მიმართ განახორციელოს გამარტივებული პრევენციული ღონისძიებები: კლიენტის ან ბენეფიციარი მესაკუთრის ვერიფიკაცია საქმიანი ურთიერთობის დამყარების შემდეგ, საიდენტიფიკაციო მონაცემების განახლების სიხშირის შემცირება, მონიტორინგის შესწავლის სიხშირისა და მოცულობის შემცირება გონივრულ ზღვრამდე.
გამარტივებას ორი პირობა აქვს: უნდა მოიპოვოს საკმარისი ინფორმაცია იმის დასადგენად, რომ კლიენტი მართლაც ნაკლები რისკის დონეს მიეკუთვნება, და დაუშვებელია გამარტივებული ღონისძიებების განხორციელება ფულის გათეთრების ან ტერორიზმის დაფინანსების მომეტებული რისკის მახასიათებლების არსებობისას. ანუ პროგრამაში უნდა ჩაიდოს როგორც გაძლიერების, ისე გამარტივების მექანიზმი — ერთი და იმავე რისკზე დაყრდნობით.
ხშირად დასმული კითხვები
ქვემოთ შევაჯამეთ შესაბამისობის პროგრამის შემუშავებასთან დაკავშირებული ყველაზე ხშირად დასმული კითხვები.
ვინ ამტკიცებს შესაბამისობის პროგრამას?
შიდა ინსტრუქციას, რომელშიც პროგრამა ფორმდება, ამტკიცებს ანგარიშვალდებული პირის მმართველობის ორგანო ან ხელმძღვანელობითი უფლებამოსილების მქონე პირი.
შეიძლება თუ არა ერთი პროგრამა მთელ ჯგუფზე?
დიახ. სათავო საწარმო ვალდებულია დანერგოს ჯგუფის დონეზე შესაბამისობის კონტროლის სისტემა, რომელიც განსაზღვრავს წევრებს შორის ინფორმაციის გავრცელების წესებსაც.
აუცილებელია თუ არა დამოუკიდებელი აუდიტის ფუნქცია?
დიახ. 29-ე მუხლით ის შიდა ინსტრუქციის აუცილებელ ელემენტად არის დასახელებული და სისტემის ეფექტიანობას ამოწმებს.
როდის შეიძლება გამარტივებული ღონისძიებების გამოყენება?
მხოლოდ ნაკლები რისკის დონისთვის მიკუთვნებული კლიენტის მიმართ, საკმარისი ინფორმაციის საფუძველზე და არასოდეს მომეტებული რისკის მახასიათებლების არსებობისას.
რა ხდება, თუ უცხოური შვილობილი საწარმოს იურისდიქცია ზღუდავს მოთხოვნების შესრულებას?
ანგარიშვალდებული პირი ვალდებულია მიიღოს დამატებითი ზომები; საჭიროების შემთხვევაში საზედამხედველო ორგანოს შეუძლია მოითხოვოს მისი საქმიანობის შეზღუდვა ან შეწყვეტა.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
Legal.ge-ის იურისტები დაგეხმარებით შესაბამისობის პროგრამის შემუშავებაში: შევადგენთ შიდა ინსტრუქციის პროექტს თქვენი საქმიანობის ხასიათის, მოცულობისა და რისკების პროპორციულად, ავაწყობთ რისკების შეფასების სისტემას და ჯგუფის დონის წესებს. მიმართეთ კონსულტაციისთვის — სწორად დაპროექტებული პროგრამა მონიტორინგის დატვირთვასაც ამცირებს.