წილის თავისუფალი განკარგვა სამეწარმეო საზოგადოებაში
წილებისა და აქციების ყიდვა-გაყიდვა „მეწარმეთა შესახებ“ საქართველოს კანონის საერთო საფუძველზეა აგებული. მუხლის 30 თანახმად, პარტნიორს უფლება აქვს, თავისუფლად განკარგოს სამეწარმეო საზოგადოებაში საკუთარი წილი, თუ საქართველოს კანონმდებლობით, წესდებით ან სამეწარმეო საზოგადოების პარტნიორთა შეთანხმებით წილის განკარგვასთან დაკავშირებით შეზღუდვები დადგენილი არ არის. ამავდროულად, აქციის გადაცემის აკრძალვა დაუშვებელია — კანონი აქციის მიმოქცევადობას მკაცრად იცავს.
წილის თანასაკუთრების შემთხვევასაც კანონი აწესრიგებს: თუ წილი რამდენიმე პირის თანასაკუთრებაშია, ისინი თანაპარტნიორებად მიიჩნევიან, წილთან დაკავშირებულ უფლებებს კი მათ მიერ განსაზღვრული თანაპარტნიორი ან მესამე პირი ახორციელებს, და ეს პირები სოლიდარულ კრედიტორებად ითვლებიან. თუ თანაპარტნიორები ან მემკვიდრეები ხმათა უმრავლესობით ვერ თანხმდებიან წილის მართვაზე, საზოგადოების, თანაპარტნიორის ან მემკვიდრის განცხადების საფუძველზე სასამართლო ნიშნავს წილის მმართველს, რომელსაც წილთან დაკავშირებული ყველა უფლება აქვს მინიჭებული. სახელმწიფოს, აფხაზეთის ან აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკის წილობრივი მონაწილეობით მოქმედი საწარმოს წილების ან აქციების შესყიდვა-გამოსყიდვის გადაწყვეტილებას კი საქართველოს მთავრობა იღებს.
შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების წილის გადაცემა
მუხლის 141 თანახმად, შეზღუდული პასუხისმგებლობის საზოგადოების პარტნიორს შეუძლია გადასცეს — გაასხვისოს ან უფლებრივად დატვირთოს — თავისი წილი საზოგადოებისა და პარტნიორთა თანხმობის გარეშე. შეზღუდვის დაწესება შესაძლებელია, მაგრამ მხოლოდ მკაცრი პირობით: გადაწყვეტილება, რომელიც ზღუდავს, კრძალავს ან პარტნიორთა თანხმობაზე დამოკიდებულს ხდის წილის გადაცემას, მიიღება მხოლოდ ყველა იმ პარტნიორის თანხმობით, რომელსაც ეს შეზღუდვა ან აკრძალვა ეხება.
ფორმალური მოთხოვნებიც მნიშვნელოვანია: წილის გადაცემის შესახებ შეთანხმება წერილობით უნდა გაფორმდეს, პარტნიორი ვალდებულია მის გაფორმებისთანავე აცნობოს ამის თაობაზე საზოგადოებას, ხოლო წილის გადაცემა ძალაში შედის მარეგისტრირებელი ორგანოს მიერ წილის ახალი პარტნიორის სახელზე რეგისტრაციისთანავე — ამასთან, გამოიყენება კეთილსინდისიერი შემძენის შესახებ კანონმდებლობით დადგენილი ნორმები. საგანგაშო დეტალია პასუხისმგებლობის წესიც: წილის გასხვისების მომენტში გასხვისებულ წილთან დაკავშირებული შეუსრულებელი ვალდებულებებისთვის საზოგადოების წინაშე სოლიდარულად აგებენ პასუხს წილის გამსხვისებელი და წილის შემძენი, თუ წესდებით სხვა რამ არ არის გათვალისწინებული — ანუ ძველი პარტნიორი გარიგების შემდეგაც არ თავისუფლდება წილთან დაკავშირებული გადაუხდელი ვალდებულებებისგან.
აქციების გადაცემა საზოგადოების თანხმობაზე დამოკიდებული
სააქციო საზოგადოებებისთვის კანონი სხვაგვარ ბალანსს ირჩევს: მუხლის 159 თანახმად, ცალკეული სახეების აქციების გადაცემა შეიძლება დამოკიდებული იყოს სააქციო საზოგადოების თანხმობაზე, და ასეთი აქციის გადაცემაზე თანხმობის გაცემის წესი წესდებით დგინდება აქციის გადაცემამდე. ეს ნიშნავს, რომ გარიგების დაგეგმვისას ჯერ წესდება და თანხმობის პროცედურა უნდა შემოწმდეს, და მხოლოდ ამის შემდეგ იდება ხელშეკრულება.
ამავე მუხლის მეორე პუნქტი ზღვარს უწესებს ამ შესაძლებლობას: „ფასიანი ქაღალდების ბაზრის შესახებ“ საქართველოს კანონით განსაზღვრული საჯარო ფასიანი ქაღალდის გადაცემაზე სააქციო საზოგადოების თანხმობის გაცემის დაწესება დაუშვებელია — საჯარო ბაზრისთვის მიმოქცევადი აქციების თავისუფალი გადაცემა დაცულია.
აქციათა რეესტრი და საკუთრების დადასტურება
აქციებით გარიგებისას საკუთრების დადასტურების წესი გადამწყვეტია. მუხლის 162 თანახმად, თუ აქციონერთა რაოდენობა 50-ია ან 50-ზე ნაკლებია, სააქციო საზოგადოებას უფლება აქვს, აქციათა რეესტრი აწარმოოს თვითონ ან ლიცენზირებული ფასიანი ქაღალდების რეგისტრატორის მეშვეობით; ხოლო თუ აქციონერთა რაოდენობა 50-ზე მეტია, სააქციო საზოგადოებამ აქციათა რეესტრი უნდა აწარმოოს ლიცენზირებული რეგისტრატორის მეშვეობით. რეესტრი იწარმოებს საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ მიღებული შესაბამისი წესების გათვალისწინებით.
თუ საზოგადოება რეესტრს თვითონ ან რეგისტრატორის მეშვეობით აწარმოებს, აქციაზე აქციონერის საკუთრების უფლება დასტურდება აქციათა რეესტრში ჩანაწერით — ხოლო ნომინალურ მფლობელობაში გადაცემის შემთხვევაში, ნომინალური მფლობელის ჩანაწერით. აქციონერის მოთხოვნისას მას უნდა მიეცეს ამონაწერი რეესტრიდან. თუ რეგისტრირებული აქციის ფლობა საქართველოში არ ხორციელდება, აქციონერის უფლება დასტურდება იმ ფინანსური ინსტიტუტის ჩანაწერით, რომელიც აქციას ფლობს აქციონერის სასარგებლოდ. დემატერიალიზებული აქციების ფლობა და მათზე საკუთრების დადასტურება კი „დემატერიალიზებული ფასიანი ქაღალდების ფლობის შესახებ“ კანონით განისაზღვრება.
ხშირად დასმული კითხვები
სჭირდება თუ არა შპს-ის თანხმობა წილის გასხვისებას?
არა — მუხლის 141 თანახმად, პარტნიორს წილის გადაცემა საზოგადოებისა და პარტნიორთა თანხმობის გარეშე შეუძლია; შეზღუდვის დაწესება მხოლოდ ყველა დაინტერესებული პარტნიორის თანხმობით არის შესაძლებელი.
რომელ ფორმაში ფორმდება წილის გადაცემის შეთანხმება?
წერილობით — და პარტნიორი ვალდებულია მის გაფორმებისთანავე აცნობოს ამის თაობაზე საზოგადოებას; გადაცემა ძალაში შედის ახალი პარტნიორის სახელზე რეგისტრაციისთანავე.
შეიძლება თუ არა აქციის გადაცემის აკრძალვა?
არა, მუხლის 30 თანახმად აქციის გადაცემის აკრძალვა დაუშვებელია; ცალკეული სახეების აქციების გადაცემა შეიძლება მხოლოდ საზოგადოების თანხმობაზე იყოს დამოკიდებული, გარდა საჯარო ფასიანი ქაღალდისა.
ვინ აწარმოებს აქციათა რეესტრს?
50 აქციონერამდე საზოგადოებას შეუძლია რეესტრის თვითონ წარმოება ან ლიცენზირებული რეგისტრატორის დაკვეთა; 50-ზე მეტი აქციონერის შემთხვევაში რეგისტრატორის მეშვეობა სავალდებულოა. საკუთრება რეესტრის ჩანაწერით დასტურდება.
როგორ დაგეხმარებით Legal.ge-ზე
წილების შეძენის ხელშეკრულებების გამართულობა რამდენიმე საკვანძო ელემენტზეა დამოკიდებული: წესდებით დადგენილი შეზღუდვების შემოწმებაზე, წერილობითი ფორმის დაცვაზე, გადაცემის საზოგადოებისთვის აცნობებაზე, რეგისტრაციის მომენტზე და გასხვისებულ წილთან დაკავშირებული შეუსრულებელი ვალდებულებების სოლიდარულ პასუხისმგებლობაზე. აქციების შემთხვევაში ამას ემატება თანხმობის პროცედურა და რეესტრში ჩანაწერის სტატუსი.
Legal.ge-ზე მომუშავე იურისტები დაგეხმარებით წილებისა და აქციების საყიდი ხელშეკრულების მომზადებაში, წესდების შეზღუდვების ანალიზში, გარიგების სტრუქტურირებასა და რეგისტრაციის პროცესის თანხმლებაში, რათა საკუთრების გადაცემა დავის გარეშე დასრულდეს. დაგვიკავშირდით კონსულტაციისთვის და დაგეგმეთ გარიგება სრული სამართლებრივი კონტროლით.