ბუნებრივი ეკოსისტემების დაცვა
გარემოს დაცვის შესახებ კანონით ბუნებრივი ეკოსისტემები, ლანდშაფტები და ტერიტორიები დაცული უნდა იყოს დაბინძურების, დარღვევის, დაზიანების, დეგრადაციის, გამოფიტვისა და დაშლისაგან. დაცვას ექვემდებარება კონკრეტულად: ზღვის სანაპირო ზოლი; ჭაობები, წყაროსთავები, წყალსატევები, მდინარეების სათავეები, მყინვარები და მღვიმეები; სუბალპური და ჭალის ტყეები; ძვირფასი ტყის მასივები; მწვანე ზონის ტყეები; სანიტარული დაცვის ზონები და ტერიტორიები. ბუნებრივ ეკოსისტემებთან, ლანდშაფტებთან და ტერიტორიებთან დაკავშირებული ნებისმიერი საქმიანობა და მათი მართვის რეჟიმი განხორციელდება გარემოს დაცვის ნორმებისა და მოთხოვნების გათვალისწინებით, ხოლო მათ გამოყენებასა და მართვასთან დაკავშირებულ საკითხებს, მიწათსარგებლობის დაგეგმვისა და ზონირების ჩათვლით, განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობა.
ველური ფლორისა და ფაუნის დაცვა
ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა რესურსების თვითაღწარმოებისა და ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებისთვის მათი გარემოდან ამოღება მკაცრად ლიმიტირებულია და ლიცენზირებას ექვემდებარება; გამონაკლისია მხოლოდ ტყის მართვის ორგანოს მიერ ხეტყის დამზადების მიზნით ჩატარებული აუქციონის შედეგად ხეტყის დამზადების უფლების მინიჭება. აკრძალულია ყოველი ქმედება, რომელმაც შეიძლება ზიანი მიაყენოს ველურ მცენარეთა და გარეულ ცხოველთა სამყაროს, საბინადრო გარემოს, გამრავლების არეალებსა და სამიგრაციო გზებს. გადაშენების საფრთხის წინაშე მყოფი გარეული ცხოველები და ველური მცენარეები რეგისტრირებულნი არიან საქართველოს „წითელ ნუსხასა“ და „წითელ წიგნში“, რომლების შედგენის წესსაც კანონმდებლობა განსაზღვრავს. ასე რომ, იშვიათი სახეობებთან დაკავშირებული ყველა ქმედება მკაცრ სამართლებრივ კონტროლს ექვემდებარება.
დაცული ტერიტორიების სისტემა და კატეგორიები
დაცული ტერიტორიების სისტემის ჩამოყალიბება ემსახურება თვითმყოფადი ბუნებრივ-კულტურული გარემოსა და მისი ცალკეული კომპონენტების დაცვასა და შენარჩუნებას. კანონი განსაზღვრავს დაცული ტერიტორიების შემდეგ კატეგორიებს:
- სახელმწიფო ნაკრძალი;
- ეროვნული პარკი;
- ბუნების ძეგლი;
- აღკვეთილი;
- დაცული ლანდშაფტი;
- მრავალმხრივი გამოყენების ტერიტორია.
საქართველოში დასაშვებია დაცული ტერიტორიების საერთაშორისო ქსელში ჩართული კატეგორიების — ბიოსფერული რეზერვატის, მსოფლიო მემკვიდრეობის უბნისა და საერთაშორისო მნიშვნელობის ჭარბტენიანი ტერიტორიის — არსებობა. დაცული ტერიტორიები იქმნება საქართველოს პარლამენტის გადაწყვეტილებით, რაც ხაზს უსვამს ამ სტატუსის სახელმწიფოებრივ მნიშვნელობას.
კლიმატის დაცვა და სათბურის აირების ემისიები
გლობალური ცვლილებებისაგან დედამიწის კლიმატის დაცვის მიზნით საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია დაიცვას ატმოსფეროში სათბურის ეფექტის გამომწვევი გაზების გამოყოფის (ემისიის) ნორმები და განახორციელოს მათი შემცირების ღონისძიებანი. სათბურის ეფექტის გამომწვევი გაზების გამოყოფა რეგულირდება გარემოს დაბინძურების ინტეგრირებული კონტროლის სისტემის საფუძველზე, ხოლო კლიმატის დაცვის სამართლებრივ რეჟიმს საქართველოს იურისდიქციის ფარგლებში კანონმდებლობა აწესებს.
კანონს დაემატა სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაციის ინსტიტუტი, რომელიც ამოქმედდება 2028 წლის 1 იანვრიდან. ამ მოდელით, საქართველოს მთავრობის დადგენილებით განსაზღვრული საქმიანობებისთვის აუცილებელი იქნება სათბურის აირების ემისიების ავტორიზაცია. ავტორიზაციას გასცემს სამინისტროს სისტემაში შემავალი გარემოს ეროვნული სააგენტო, ხოლო საავიაციო საქმიანობებისთვის — სამოქალაქო ავიაციის სააგენტო. განცხადება უნდა შეიცავდეს დანადგარებისა და ტექნოლოგიების აღწერას, გამოყენებული ნედლი და დამხმარე მასალების ინფორმაციას, ემისიების წყაროების მონაცემებს, მონიტორინგისა და ანგარიშგების გეგმის პროექტს და არატექნიკურ რეზიუმეს. ავტორიზაცია გაიცემა უვადოდ და უნდა შეიცავდეს მონიტორინგის გეგმას. იგი ბათილად გამოცხადდება, მაგალითად, თუ საქმიანობა ავტორიზაციის მიღებიდან 5 წლის ვადაში არ დაიწყო ან 2 კალენდარული წლის განმავლობაში შეწყდა ისე, რომ პირი სარემონტო ან განახლებითი სამუშაოების ჩატარებას ვერ დაასაბუთებს. ავტორიზაციის მფლობელს შეუძლია მისი სრულად ან ნაწილობრივ გადაცემა სხვა პირზე, რაც უფლებებთან ერთად ვალდებულებების გადაცემასაც ნიშნავს.
ახალი მოდელით საქმიანობის განმახორციელებელი პირი ვალდებულია აწარმოოს ემისიების მონიტორინგი მონიტორინგის გეგმის საფუძველზე და ყოველწლიურად, არაუგვიანეს შესაბამისი წლის 31 მარტისა, წარადგინოს სათბურის აირების წლიური ემისიების შესახებ ანგარიში, რომელიც დამოწმებული უნდა იყოს აკრედიტებული დამმოწმებლის მიერ; დამოწმებული ანგარიში გამოქვეყნდება გარემოსდაცვით საინფორმაციო პორტალზე. მონიტორინგის გეგმაში ცვლილების წინადადება შესაბამისი წლის 31 დეკემბრამდე წარედგინება. ეს ვალდებულებები ქმედითი გახდება 2028 წლის 1 იანვრიდან და საქმიანობის განმახორციელებელ პირებს დრო აქვთ მოსამზადებლად.
ოზონის შრის, შავი ზღვისა და ვერცხლისწყლის დაცვა
საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია შეამციროს ან შეწყვიტოს ისეთი ქიმიური ნივთიერებების წარმოება ან გამოყენება, რომლებიც ზეგავლენას ახდენენ და შლიან დედამიწის ოზონის შრეს; ამგვარი ნივთიერებების შემცველი პროდუქცია საქართველოში შემოდის მხოლოდ სპეციალური ნებართვით. შავი ზღვის გარემოს დაცვისა და შენარჩუნების მიზნით ყოველი საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია განახორციელოს ღონისძიებები, რომლებიც უზრუნველყოფს ხმელეთზე მდებარე წყაროებიდან, გემებიდან, კონტინენტურ შელფზე საქმიანობის, ტრანსსასაზღვრო ტვირთზიდვის, ატმოსფეროდან, ზღვაში ჩამდინარე წყლებითა და ჩამარხვით დაბინძურების თავიდან აცილებას, აღკვეთას, შემცირებასა და კონტროლს.
ვერცხლისწყლისა და მისი ნაერთების ანთროპოგენური გაფრქვევებისა და გაჟონვებისგან დაცვის მიზნით საქართველოში დგინდება ვერცხლისწყლის მართვის სპეციალური სამართლებრივი რეჟიმი: აკრძალულია ვერცხლისწყლის პირველადი მოპოვება და მისი გამოყენება ოქროს მოპოვებისას ან გადამუშავებისას, ხოლო ვერცხლისწყლის იმპორტი, ექსპორტი და ტრანზიტი დასაშვებია წინასწარი დასაბუთებული თანხმობის საფუძველზე.
ეკოლოგიური კატასტროფის რეჟიმი და საგანგებო ზონები
ეკოლოგიური კატასტროფის დროს საქართველოს მთელ ტერიტორიაზე ან მის რომელიმე ნაწილში ცხადდება საგანგებო მდგომარეობა, და ტერიტორიაზე, სადაც იგი გამოცხადდა, იქმნება საგანგებო ეკოლოგიური მდგომარეობის ან ეკოლოგიური უბედურების ზონა. საგანგებო ეკოლოგიური მდგომარეობის ზონად ცხადდება ტერიტორია, სადაც საქმიანობის ან სტიქიური უბედურების შედეგად გაუარესდა გარემოს მდგომარეობა და საფრთხე შეექმნა ადამიანის ჯანმრთელობას, მცენარეულ საფარს და ცხოველთა სამყაროს. ეკოლოგიური უბედურების ზონად ცხადდება ტერიტორია, სადაც საქმიანობის, ავარიის, კატასტროფისა და სტიქიური უბედურების შედეგად დაირღვა ეკოლოგიური წონასწორობა და საფრთხე შეექმნა ადამიანის სიცოცხლეს. ორივე ზონას აცხადებს და აუქმებს საქართველოს პრეზიდენტი, ხოლო მათ რეჟიმს განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობა. ზონების გამოყოფა პრაქტიკული მნიშვნელობისაა: სწორედ მას უკავშირდება დაზარალებული ტერიტორიის სპეციალური სამართლებრივი რეჟიმი და ადამიანების დაცვის ღონისძიებები.