კანონის ამბიტი, ძირითადი ცნებები და პრინციპები
გარემოს დაცვის შესახებ საქართველოს კანონი ქმნის იმ სამართლებრივ საფუძველს, რომელზეც აგებულია გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის მთელი სისტემა. გარემოდ კანონი განიხილავს ბუნებრივი და ადამიანის მიერ სახეცვლილი (კულტურული) გარემოს ერთობლიობას, რომელიც მოიცავს ურთიერთდამოკიდებულებაში მყოფ ცოცხალ და არაცოცხალ ელემენტებს, ბუნებრივ და ანთროპოგენურ ლანდშაფტებს. გარემოს დაცვის სფერო აერთიანებს ატმოსფერული ჰაერის, წყლის, მიწის, წიაღისა და ბიომრავალფეროვნების დაცვას, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობასა და აღწარმოებას, ნარჩენების რეგულირებას, ქიმიურ, ბირთვულ და რადიაციულ უსაფრთხოებას. გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ცნება ფართოა: იგი მოიცავს მონაცემებს გარემოს შემადგენელი ელემენტების მდგომარეობაზე, ენერგიას, ხმაურს, რადიაციას, ნარჩენებსა და ემისიებზე, აგრეთვე ღონისძიებებსა და საქმიანობებზე, რომლებიც გავლენას ახდენს ან, სავარაუდოდ, მოახდენს გარემოზე.
საქმიანობის დაგეგმვისა და განხორციელებისას სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოები და ფიზიკური თუ იურიდიული პირები ვალდებული არიან იხელმძღვანელონ გარემოს დაცვის ძირითადი პრინციპებით. მათ შორის არის რისკის შემცირების პრინციპი — ვალდებულება მიეღოს ზომები გარემოსა და ჯანმრთელობაზე მავნე ზემოქმედების თავიდან ასაცილებლად ან შესამცირებლად; მდგრადობის პრინციპი; ფასიანი ბუნებათსარგებლობის პრინციპი — მიწით, წყლით, ტყით, ფლორითა და ფაუნით, წიაღით სარგებლობა ფასიანია; პრინციპი „დამბინძურებელი იხდის“ — საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია აანაზღაუროს გარემოსთვის მიყენებული ზიანი; ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შენარჩუნების, ნარჩენების მინიმიზაციის, რეციკლირებისა და რესტიტუციის პრინციპები; გარემოზე ზემოქმედების შეფასების, გადაწყვეტილების მიღებაში საზოგადოებრიობის მონაწილეობისა და ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის პრინციპები. ეს პრინციპები სავალდებულო ჩარჩოა როგორც მარეგულირებლისთვის, ისე ბიზნესისთვის.
მოქალაქის უფლებები და ვალდებულებები გარემოს დაცვის სფეროში
კანონი მოქალაქეს ანიჭებს შემდეგ უფლებებს:
- ცხოვრობდეს საკუთარი ჯანმრთელობისთვის უვნებელ და ჯანსაღ გარემოში;
- სარგებლობდეს ბუნებრივი გარემოთი;
- მიიღოს სრული, ობიექტური და დროული ინფორმაცია სამუშაო და საცხოვრებელი გარემოს მდგომარეობის შესახებ;
- მიიღოს გარემოსდაცვითი და ეკოლოგიური განათლება და აიმაღლოს გარემოსდაცვითი ცნობიერების დონე;
- გაერთიანდეს გარემოსდაცვით საზოგადოებრივ ორგანიზაციებში;
- მონაწილეობა მიიღოს გარემოს დაცვის სფეროში მნიშვნელოვანი გადაწყვეტილებების განხილვისა და მიღების პროცესში;
- მიიღოს ანაზღაურება გარემოსდაცვითი კანონმდებლობის მოთხოვნათა შეუსრულებლობით მიყენებული ზიანისთვის;
- სასამართლო წესით მოითხოვოს ეკოლოგიურად საშიში ობიექტების განთავსების, პროექტირების, მშენებლობის, რეკონსტრუქციისა და ექსპლუატაციის შესახებ გადაწყვეტილებათა შეცვლა.
ამავდროულად, საქმიანობის სუბიექტს ეკისრება ვალდებულებები: საქმიანობისას უნდა შესრულდეს ეკოლოგიური უსაფრთხოებისა და მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის მოთხოვნები, გათვალისწინებულ იქნეს გარემოს დაცვის, ბუნებრივი რესურსების რაციონალური გამოყენებისა და გარემოს აღდგენის ღონისძიებები და მათთვის საჭირო ფინანსური საშუალებები. საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია ჰქონდეს შესაბამის სახელმწიფო ორგანოებთან შეთანხმებული ტექნოგენური ავარიისა და ბუნებრივი კატასტროფის შედეგების თავიდან აცილებისა და პროფილაქტიკის ღონისძიებების გეგმები, შექმნას და მზადყოფნაში ჰყავდეს ავარიის სალიკვიდაციო სამსახური და ყოველი მოსალოდნელი ან მომხდარი ავარიისა და კატასტროფის შესახებ დროულად აცნობოს სახელმწიფო ორგანოებსა და მოსახლეობას.
სახელმწიფო ორგანოებისა და სამინისტროს კომპეტენცია
სახელმწიფო ხელისუფლების ორგანოების კომპეტენცია გარემოს დაცვის სფეროში განისაზღვრება საქართველოს კონსტიტუციით, ამ კანონითა და სხვა ნორმატიული აქტებით. მხოლოდ საქართველოს უმაღლეს სახელმწიფო ორგანოთა განსაკუთრებულ გამგებლობას მიეკუთვნება გარემოს მდგომარეობაზე დაკვირვების სისტემა და მიწის, წიაღისეულისა და ბუნებრივი რესურსების კანონმდებლობა. ცენტრალური როლი გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს ეკუთვნის: მას ეკისრება გარემოს დაცვის სფეროში სახელმწიფო პოლიტიკის განხორციელება, გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით (გარდა ნავთობისა, გაზისა და ბუნებრივი წყალბადისა) სარგებლობის სახელმწიფო მართვა და კონტროლი, გარემოს დაბინძურების მონიტორინგის ორგანიზება, ბირთვული და რადიაციული საქმიანობის რეგულირება, გარემოში რადიაციული ფონის მონიტორინგი, დაცული ტერიტორიების სისტემის პოლიტიკის შემუშავება, ბიოლოგიური მრავალფეროვნების მონიტორინგი, გარემოსდაცვითი ინფორმაციის ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა, გარემოს მდგომარეობის შესახებ ეროვნული მოხსენებისა და ეროვნული გარემოსდაცვითი პროგრამის მომზადება, კლიმატის ცვლილებასთან ადაპტაციისა და შერბილების ღონისძიებების ორგანიზება და ნარჩენების მართვის ორგანიზება. სამინისტრო აგრეთვე გასცემს ვაჭრობით დაცულ ველურ სახეობებთან, ოზონდამშლელ ნივთიერებებთან და ნარჩენებთან დაკავშირებულ ნებართვებს.
გადასახადები და ზიანის ანაზღაურება
„ფასიანი ბუნებათსარგებლობის“ და „დამბინძურებელი იხდის“ პრინციპებიდან გამომდინარე, საქართველოში დადგენილია გარემოზე მავნე ზემოქმედებისთვის, ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობისთვის და სხვა გადასახადები. ამ გადასახადების სტრუქტურა, ოდენობა და გადახდის წესი დგინდება საქართველოს კანონით, კონსტიტუციით დადგენილი წესით. მნიშვნელოვანია: გადასახადების გადახდა საქმიანობის სუბიექტს არ ათავისუფლებს გარემოსთვის მიყენებული ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებისგან. გარემოსთვის მიყენებული ზიანის მოთხოვნის ხანდაზმულობის ვადა არის 10 წელი მოთხოვნის უფლების წარმოშობის მომენტიდან; ეს უფლება წარმოიშობა იმ მომენტიდან, როცა მაკონტროლებელმა ორგანომ შეიტყო ზიანისა და ანაზღაურებაზე ვალდებული პირის შესახებ.
გარემოსდაცვითი აუდიტი და მონიტორინგის სისტემა
გარემოსდაცვითი აუდიტი წარმოადგენს საქმიანობის სუბიექტის მიერ გარემოს დაცვის კანონმდებლობის მოთხოვნათა და გარემოს დაცვის ნორმების — თვით სუბიექტის მიერ დადგენილის ჩათვლით — შესრულებისა და ბუნებათსარგებლობის სისტემის მართვის ეფექტურობის ანალიზს. იგი მოიცავს მთელ საწარმოო-ტექნოლოგიურ ციკლს და ტარდება გარემოს ეკოლოგიური შეფასებისა და მოხმარებული რესურსების დანაკარგების, გარემოზე მავნე ზემოქმედებისა და ნარჩენების მინიმიზაციის გზების გამოვლენის მიზნით. აუდიტი ტარდება საქმიანობის სუბიექტის ინიციატივით ან სამინისტროს გადაწყვეტილებით კანონმდებლობით დადგენილ განსაკუთრებულ შემთხვევებში; თუ აუდიტი სამინისტროს გადაწყვეტილებით ტარდება, მასთან დაკავშირებულ ხარჯებს სამინისტრო გაიღებს. საზოგადოებრიობის წარმომადგენლებს უფლება აქვთ გაეცნონ აუდიტის შედეგებს, თუ ინფორმაცია არ შეიცავს სახელმწიფო, კომერციულ ან საწარმოო საიდუმლოებას.
გარემოს მდგომარეობაზე დაკვირვების (მონიტორინგის) სისტემა წარმოადგენს დაკვირვებით მიღებული ინფორმაციის ანალიზისა და პროგნოზირების ერთობლიობას; მის საერთო კოორდინაციას სამინისტრო ახორციელებს, ხოლო მონიტორინგის შედეგები ხელმისაწვდომია საზოგადოებრიობისთვის. დაკვირვების სისტემის სამართლებრივ რეჟიმს განსაზღვრავს საქართველოს კანონმდებლობა.
გარემოს დაცვის ნორმები — ხარისხი, ემისია, ქიმიკატები, ნარჩენები
გარემოს მდგომარეობის ხარისხობრივი ნორმებია: ატმოსფერულ ჰაერში, წყალსა და ნიადაგში ადამიანის ჯანმრთელობისა და ბუნებრივი გარემოსთვის მავნე ნივთიერებების კონცენტრაციისა და მიკროორგანიზმების რაოდენობათა ზღვრულად დასაშვები ნორმები; ხმაურის, ვიბრაციის, ელექტრომაგნიტური ველებისა და სხვაგვარი ფიზიკური ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები; რადიაციული ზემოქმედების ზღვრულად დასაშვები ნორმები. ეს ნორმები განისაზღვრება 5 წელიწადში ერთხელ დებულებით, რომელსაც სამინისტროსთან შეთანხმებით შეიმუშავებს და ამტკიცებს შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სამინისტრო.
გარემოში მავნე ნივთიერებათა ემისიისა და მიკროორგანიზმებით დაბინძურების ზღვრულად დასაშვები ნორმები მუშავდება დაბინძურების ყოველი კონკრეტული წყაროსთვის მისი ტექნოლოგიური თავისებურებებისა და ფონური დაბინძურების გათვალისწინებით და ასევე განისაზღვრება ყოველ 5 წელიწადში ერთხელ სამინისტროს დებულებით. ქიმიურ საშუალებათა გამოყენების ნორმები დგინდება ისე, რომ საფრთხე არ შეექმნას ადამიანის ჯანმრთელობას, მცენარეთა და ცხოველთა სამყაროსა და ნიადაგს; ეს ნორმებიც 5 წელიწადში ერთხელ ჯდება დებულებაში, ხოლო ქიმიურ ნივთიერებათა აღრიცხვისთვის დგება ერთიანი სახელმწიფო რეესტრი. ნარჩენების მიმართ საქმიანობის სუბიექტი ვალდებულია უზრუნველყოს ნარჩენების პრევენცია, შეგროვება, აღდგენა და განთავსება გარემოსდაცვითი, სანიტარიულ-ჰიგიენური და ეპიდემიოლოგიური ნორმების დაცვით. ნარჩენების განთავსება და დამარხვა ნებადართულია მხოლოდ სპეციალურად განსაზღვრულ ადგილებში, რადიოაქტიული და სხვა სახიფათო ნარჩენებისა — მხოლოდ საგანგებოდ განსაზღვრულ ადგილებში. აკრძალულია ყოველგვარი ნარჩენების განთავსება ზღვაში და წყლის სხვა ობიექტებში.
გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება, სტრატეგიული შეფასება და სახელმწიფო კონტროლი
საზოგადოებისა და სახელმწიფოს ეკოლოგიური, სოციალური და ეკონომიკური ინტერესების გათვალისწინების, ადამიანის ჯანმრთელობის, ბუნებრივი გარემოს, კულტურულ და მატერიალურ ფასეულობათა დაცვის მიზნით საქართველოს ტერიტორიაზე საქმიანობის განსახორციელებლად აუცილებელია გარემოსდაცვითი გადაწყვეტილება. მის გაცემამდე, გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსის შესაბამისად, ხორციელდება გარემოზე ზემოქმედების შეფასების პროცედურა; გადაწყვეტილების გაცემასთან დაკავშირებული საკითხებიც ამავე კოდექსით განისაზღვრება. გარემოსდაცვითი შეფასების კოდექსით გათვალისწინებულ შემთხვევებში სტრატეგიული დოკუმენტი ექვემდებარება სტრატეგიულ გარემოსდაცვით შეფასებას, და ბათილია ისეთი სტრატეგიული დოკუმენტი, რომელიც მიღებულია კოდექსით გათვალისწინებული პროცედურების განხორციელების გარეშე.
გარემოს დაცვისა და ბუნებრივი რესურსებით სარგებლობის სფეროში სახელმწიფო კონტროლს კანონმდებლობით მინიჭებული უფლებამოსილებების ფარგლებში ახორციელებენ სამინისტრო, დეპარტამენტი, სამინისტროს სისტემაში შემავალი დაცული ტერიტორიების სააგენტო და ბირთვული და რადიაციული უსაფრთხოების სააგენტო, აგრეთვე სახელმწიფო ტყის მართვის ორგანო. დეპარტამენტი ინსპექტირებას ახორციელებს, რომელიც მოიცავს რეგულირების ობიექტის გეგმურ ან არაგეგმურ შემოწმებას და დათვალიერებას. შემოწმების საფუძველია მინისტრის ან დეპარტამენტის უფროსის ინდივიდუალური ადმინისტრაციულ-სამართლებრივი აქტი; მისი გასაჩივრება შემოწმებას არ აჩერებს, ხოლო დათვალიერება ასეთ აქტს არ საჭიროებს. სასაზღვრო ზოლში შემოწმების პერიოდები თანხმდება სასაზღვრო პოლიციასთან. პასუხისმგებლობის დაკისრება სამართალდარღვევის ჩამდენს არ ათავისუფლებს ზიანის ანაზღაურების ვალდებულებისგან.