ავიახაზების მგზავრის უფლებები საქართველოში საჰაერო კოდექსით არის განსაზღვრული: გადაყვანის ხელშეკრულებით გადამყვანი მგზავრს დანიშნულების ადგილამდე მიიყვანს, ბარგს კი — უფლებამოსილ პირამდე მიიტანს; ხელშეკრულება ბილეთით და საბარგო ზედნადებით დასტურდება; მგზავრს ფრენაზე უარის თქმისა და თანხის დაბრუნების უფლებაც აქვს. ქვემოთ ვხსნით ამ უფლებებს კოდექსის 63-ე, 66-ე და 68-ე მუხლებით.
გადაყვანის ხელშეკრულება და მისი შინაარსი
63-ე მუხლის პირველი ნაწილის თანახმად, მგზავრის გადაყვანის ხელშეკრულებით გადამყვანი ვალდებულებას კისრულობს, მიიყვანოს მგზავრი დანიშნულების ადგილამდე, ხოლო თუ მგზავრი ჩააბარებს ბარგს — მიიტანოს ბარგი დანიშნულების ადგილამდე და გადასცეს იგი საამისოდ უფლებამოსილ პირს. მგზავრი ვალდებულებას კისრულობს გადაიხადოს მგზავრობისათვის დაწესებული საზღაური, ხოლო ბარგის ჩაბარების შემთხვევაში — მისი გადატანის საფასურიც. ანუ გადამყვანის ორი მოვალეობა — მიყვანა და მიტანა-გადაცემა — მგზავრის ერთი მოვალეობით, გადახდით, ანაზღაურდება.
ტვირთის გადაზიდვის ხელშეკრულება იმავე მუხლის მეორე ნაწილით არის დარეგულირებული: გადამზიდველი ვალდებულებას კისრულობს გამგზავნის მიერ ჩაბარებული ტვირთი დანიშნულების ადგილამდე მიიტანოს და უფლებამოსილ პირს გადასცეს, გამგზავნი კი — გადაიხადოს დადგენილი საფასური. ეს ხელშეკრულებები საერთო ჩარჩოში ათავსებს მგზავრისა და გამგზავნის მოლოდინებს გადამყვანისგან.
ხელშეკრულების ორივე მხარის ვალდებულებები ერთმანეთს ავსებს: გადამყვანის მიყვანისა და მიტანის მოვალეობას მგზავრის გადახდის მოვალეობა უპასუხებს. საზღაური და ბარგის გადატანის საფასური მგზავრობის პირობების ნაწილია, და როცა გადამყვანი ვალდებულებას არ ასრულებს, სწორედ ამ პირობების საფუძველზე აგებს მგზავრი მოთხოვნას — რაც ბილეთში და ზედნადებშია ჩაწერილი, ის ხდება დავის საგნის საზღვარი.
სატრანსპორტო საბუთები
66-ე მუხლის თანახმად, მგზავრების გადაყვანის, ბარგის, ტვირთის და საფოსტო გზავნილების გადაზიდვის ხელშეკრულება დასტურდება შესაბამისად ბილეთით, საბარგო, სატვირთო ან საფოსტო ზედნადებით. ამ საბუთების ფორმისა და შინაარსის მიმართ ძირითად მოთხოვნებს ადგენს სააგენტო საქართველოს საერთაშორისო ხელშეკრულებებითა და შეთანხმებებით გათვალისწინებული ნიმუშებისა და სტანდარტების საფუძველზე.
ბილეთი და ზედნადები ამიტომ არა მხოლოდ ფორმალობაა: ისინი ხელშეკრულების არსებობისა და პირობების მთავარი საბუთია, რომელზედაც მოთხოვნის აგება ემყარება და რომლის დაკარგვაც მტკიცების პროცესს ართულებს. მგზავრის პოზიცია სწორედ ამ საბუთებით იწყება: რა გადაყვანაზეა დადებული ხელშეკრულება, რა საზღაურია გადახდილი და რა ბარგია ჩაბარებული — ყველაფერი ეს საბუთიდან იკითხება.
საბუთების სტანდარტიზაცია მგზავრს იცავს: იმის ნაცვლად, რომ თითოეული გადამყვანი საკუთარ ფორმას იგონებდეს, სააგენტო ერთიან მოთხოვნებს ადგენს საერთაშორისო ნიმუშების საფუძველზე — ასე ბილეთის შინაარსი განმეორებადი და შესადარებელი ხდება, ხოლო დავაში ინტერპრეტაციის არე მცირდება.