დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა და სააგენტოს სამართლებრივი სტატუსი
დეპოზიტების დაზღვევის სისტემა აერთიანებს დეპოზიტორებს, კომერციულ ბანკებს, მიკრობანკებს, საჯარო სამართლის იურიდიულ პირს — დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტოს, საქართველოს ეროვნულ ბანკსა და საქართველოს მთავრობას შორის არსებულ, ამ კანონით რეგულირებულ ურთიერთობებს. სისტემის ცენტრალური რგოლია დეპოზიტების დაზღვევის სააგენტო — დამოუკიდებელი საჯარო სამართლის იურიდიული პირი, რომელიც თავის ყოველდღიურ ოპერაციებსა და საქმიანობაში დამოუკიდებელია: სხვა ორგანოს უფლება არა აქვს, ჩაერიოს მის საქმიანობაში, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. სააგენტოს აქვს საკუთარი სახსრები, ბეჭედი სახელმწიფო გერბის გამოსახულებით, ის საკუთარი სახელით იძენს უფლებებსა და მოვალეობებს, დებს გარიგებებს და სასამართლოშიც კი გამოდის მოსარჩელედაც და მოპასუხედაც. სააგენტოს დებულებას ამტკიცებს საქართველოს მთავრობა, ხოლო საქმიანობის შესახებ წლიურ ანგარიშს სააგენტო უგზავნის მთავრობას, პარლამენტსა და საქართველოს ეროვნულ ბანკს.
არსებითი გარანტიაა, რომ დაუშვებელია სააგენტოს მიერ სადაზღვევო რისკის მთლიანად ან ნაწილობრივ სხვა მზღვეველისათვის გადაცემა — დეპოზიტორების წინაშე ვალდებულებას თვითონ სააგენტო ასრულებს. დეპოზიტების დაზღვევასთან დაკავშირებული ფუნქციებისათვის სააგენტო იღებს პირველად და რეგულარულ სადაზღვევო შენატანებს, საჭიროების შემთხვევაში — სპეციალურ სადაზღვევო შენატანებს, მართავს დეპოზიტების დაზღვევის ფონდს და უზრუნველყოფს შენატანების აკუმულირებას. სააგენტო ვალდებულია განახორციელოს შიდა კონტროლი და რისკების მენეჯმენტი, შეიმუშაოს კრიზისების მართვის პოლიტიკა და ანაზღაურების ოპერატიულად გაცემის უზრუნველსაყოფად — მართვის საინფორმაციო სისტემა და პროცედურები, ხოლო წელიწადში არანაკლებ ერთხელ ჩაატაროს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის სიმულაცია. თუ ბანკის ან მიკრობანკის ხელმძღვანელობის, აუდიტორის ან თანამშრომლის არამართლზომიერი ქმედების გამო გაიზარდა სააგენტოს საერთო ფინანსური ვალდებულება, სააგენტო უფლებამოსილია სასამართლოს მეშვეობით მოსთხოვოს შესაბამის პირს კომპენსაცია.
რა ითვლება დეპოზიტად და სადაზღვევო შემთხვევად
დეპოზიტი არის დეპოზიტორის ანგარიშზე რიცხული თანხები — მათ შორის, მიმდინარე ანგარიშზე რიცხული თანხები, ვადიანი დეპოზიტი და მოთხოვნამდე დეპოზიტი — რომლებიც კომერციულმა ბანკმა ან მიკრობანკმა უნდა გადაიხადოს დეპოზიტორისთვის მათ შორის დადებული ხელშეკრულების პირობების შესაბამისად. გაითვალისწინეთ, რომ ელექტრონული ფულის სანაცვლოდ მიღებული სახსრები დეპოზიტი არ არის და, შესაბამისად, დაზღვევასაც არ ექვემდებარება. დეპოზიტორად შეიძლება იყოს როგორც ფიზიკური პირი, ისე იურიდიული პირი ან კანონმდებლობით გათვალისწინებული ორგანიზაციული წარმონაქმნი, რომელიც იურიდიული პირი არ არის. სადაზღვევო შემთხვევად ითვლება კომერციული ბანკის ან მიკრობანკის მიმართ ლიკვიდაციის პროცესის დაწყება „კომერციული ბანკების საქმიანობის შესახებ“ ან „მიკრობანკების საქმიანობის შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად — სწორედ ამ მომენტიდან იწყება დეპოზიტორებისთვის დაზღვეული დეპოზიტების ანაზღაურების პროცედურა.
ანაზღაურების ზღვარი და მისი ცვლილების წესი
ზღვარი არის დეპოზიტორისთვის ასანაზღაურებელი დაზღვეული დეპოზიტის ანაზღაურებადი თანხის მაქსიმალური ოდენობა. სააგენტო საბჭოს პერიოდულად წარუდგენს ზღვრის ოდენობის საერთაშორისო სტანდარტებსა და პრაქტიკასთან შესაბამისობის ანალიზს, ხოლო საჭიროების შემთხვევაში, საბჭოსთან შეთანხმებით, იღებს ზღვრის ცვლილების შესახებ გადაწყვეტილებას, რომელიც ფორმდება სააგენტოს უფროსის სამართლებრივი აქტით. დეპოზიტორს უფლება აქვს მიიღოს თავისი დაზღვეული დეპოზიტი კომერციულ ბანკში ან მიკრობანკში არსებული დეპოზიტების რაოდენობისა და ვალუტის მიუხედავად — კანონით ან სააგენტოს უფროსის სამართლებრივი აქტით დადგენილი ზღვრის ფარგლებში. კონკრეტული მიმდინარე ოდენობა სწორედ ამ სამართლებრივი აქტებით განისაზღვრება, ამიტომ საბოლოო რიცხვისთვის გადაამოწმეთ სააგენტოს მიერ ოფიციალურად გამოქვეყნებული აქტუალური ინფორმაცია.
დაზღვეული თანხის გაანგარიშების წესი
დეპოზიტორისთვის ასანაზღაურებელი თანხა განისაზღვრება კომერციულ ბანკში ან მიკრობანკში არსებული ყველა დაზღვეული დეპოზიტის საკრედიტო ნაშთების შეკრებით, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის მომენტისთვის დარიცხული პროცენტის ჩათვლით. გაანგარიშება ხდება სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის დღისთვის ვადამოსული ვალდებულებების გამოკლებით. დაზღვეული დეპოზიტი ეროვნული ვალუტით აუნაზღაურდება: თუ დეპოზიტი უცხოური ვალუტით აქვთ, ასანაზღაურებელი თანხა გაიანგარიშება და ანაზღაურდება ეროვნული ვალუტით, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის დღისთვის საქართველოს ეროვნული ბანკის მიერ დადგენილი ოფიციალური გაცვლითი კურსით, მაგრამ არაუმეტეს ზღვრის ოდენობისა.
მნიშვნელოვანია, რომ ერთი და იმავე დეპოზიტორის სხვადასხვა კომერციულ ბანკსა და მიკრობანკში არსებული დეპოზიტები დადგენილი ზღვრის ფარგლებში თითოეული ბანკისთვის ცალ-ცალკეა დაზღვეული. კომერციული ბანკების ან მიკრობანკების შერწყმის შემთხვევაში, თუ სადაზღვევო შემთხვევა დადგება მათი შერწყმიდან 6 თვის განმავლობაში, დეპოზიტორს უფლება აქვს მოითხოვოს შერწყმამდე თითოეულ ბანკში არსებული, ზღვრის ფარგლებში დაზღვეული დეპოზიტების ცალ-ცალკე ანაზღაურება სააგენტოს უფროსის სამართლებრივი აქტით — ინსტრუქციით — დადგენილი წესით. სააგენტოსგან ანაზღაურების მოთხოვნის უფლება დეპოზიტორს უნარჩუნდება სადაზღვევო შემთხვევის დადგომიდან 3 წლის განმავლობაში; ამ ვადის ამოწურვის შემდეგ ასანაზღაურებელი თანხა კანონმდებლობით დადგენილი წესით მიიმართება საქართველოს ეროვნულ ბანკში დეპოზიტორისთვის ასანაზღაურებლად.
რომელი დეპოზიტები არის დაუზღვეველი
კანონი ზუსტად ადგენს, რომელი კატეგორიის დეპოზიტები არ ექვემდებარება დაზღვევას და სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას არ ანაზღაურდება. თითოეული ასეთი კატეგორია ცალკეა ჩამოთვლილი და მათი გაერთიანება ან შემცირება შეუძლებელია:
- შესაბამისი კომერციული ბანკის ან მიკრობანკის ადმინისტრატორების სახელზე არსებული დეპოზიტები;
- შესაბამისი კომერციული ბანკის ან მიკრობანკის კაპიტალის 5 პროცენტის ან 5 პროცენტზე მეტის მფლობელი აქციონერების დეპოზიტები;
- ამ კატეგორიებში მოხვედრილი პირების, მათი ოჯახის წევრების ან მათი სახელით მოქმედი მესამე პირების შესაბამის კომერციულ ბანკში ან მიკრობანკში არსებული დეპოზიტები;
- იმ დეპოზიტორთა დეპოზიტები, რომლებიც უშუალოდ ახორციელებდნენ შესაბამისი ბანკის ან მიკრობანკის ფინანსური ანგარიშგების აუდიტს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომამდე ბოლო 3 წლის განმავლობაში;
- ნომინალური მფლობელობის ანგარიშებზე განთავსებული დეპოზიტები და დეპოზიტები, რომელთა მფლობელი დეპოზიტორების იდენტიფიცირებაც კანონმდებლობით დადგენილი წესით ვერ ხდება სადაზღვევო შემთხვევის დადგომამდე;
- დეპოზიტები, რომლების მიმართაც სისხლის სამართლის საქმის გამოძიების ფარგლებში გამოყენებულია უზრუნველყოფის ღონისძიებები ან რომლებითიც სარგებლობის უფლება შეზღუდულია კანონმდებლობით გათვალისწინებული სხვა საფუძვლით;
- საქართველოს ზოგადი ადმინისტრაციული კოდექსით განსაზღვრული ადმინისტრაციული ორგანოს დეპოზიტები.
თუ თქვენი დეპოზიტი ამ ჩამოთვლილი კატეგორიებიდან რომელიმეს ემთხვევა, სადაზღვევო შემთხვევის დადგომისას სააგენტო მას არ ანაზღაურებს — დაუზღვეველი დეპოზიტის ბედი განისაზღვრება ლიკვიდაციის პროცესის ზოგადი წესებით. სწორედ ამიტომ ბანკთან ურთიერთობისას მნიშვნელოვანია ზუსტად იცოდეთ, ერთიანი თუ ნომინალური მფლობელობის ანგარიში გაქვთ გახსნილი და ვის სახელზეა ის რეგისტრირებული.
ანაზღაურების გაცემის ვადები და პროცედურა
სადაზღვევო შემთხვევის დადგომის შემდეგ სააგენტო ვალდებულია დეპოზიტორებს დაუყოვნებლივ, ელექტრონულად, თავისი ოფიციალური ვებგვერდისა და ოფიციალური ბეჭდვითი გამოცემის საშუალებით აცნობოს სადაზღვევო შემთხვევის დადგომა და მათთვის ანაზღაურების გაცემის წესი. ეს განცხადება არის ინფორმაციის მიღების პირველი და ოფიციალური წყარო: ანაზღაურების მიღების კონკრეტული ვადები და პროცედურული დეტალები განისაზღვრება სააგენტოს შესაბამისი სამართლებრივი აქტებით და სწორედ ამ განცხადებაში ქვეყნდება. დეპოზიტორის მოთხოვნა სააგენტოსაკენ ხელმისაწვდომია სადაზღვევო შემთხვევის დადგომიდან 3 წლის განმავლობაში, ამიტომ დროული რეაგირება თქვენზეა დამოკიდებული.
ანაზღაურების გაცემის შემდეგ კანონი წარმოქმნის მნიშვნელოვან შედეგს: დეპოზიტორის მოთხოვნა იმ ბანკზე ან მიკრობანკზე, რომელშიც სადაზღვევო შემთხვევა დადგა, შემცირდება გაცემული ანაზღაურების ოდენობით. ანუ სააგენტოსგან მიღებული თანხა არ არის ბონუსი — ის აუთვლის ლიკვიდაციის პროცესში ბანკის მიმართ არსებულ მოთხოვნას, და ლიკვიდაციის დარჩენილი მასალიდან დეპოზიტორი მხოლოდ დარჩენილ ნაწილს ითხოვს.
დეპოზიტორის ინფორმაციული უფლებები და კონფიდენციალურობა
სააგენტო ვალდებულია ელექტრონულად გამოაქვეყნოს ინფორმაცია დეპოზიტების დაზღვევის სისტემის მონაწილე კომერციული ბანკებისა და მიკრობანკების შესახებ, ფონდში აკუმულირებული თანხებისა და ფონდის სახსრების განთავსების შესახებ, ასევე სააგენტოს წლიური ანგარიში, დებულება, ინსტრუქცია, წლიური ბიუჯეტი და აუდიტორის ანგარიში. კომერციული ბანკი და მიკრობანკი კი ვალდებულია მოქმედ ან პოტენციურ დეპოზიტორს მიაწოდოს ინფორმაცია დაზღვეული და დაუზღვეველი დეპოზიტების შესახებ და ინფორმაცია დაზღვეული დეპოზიტის ზღვრის შესახებ, ხოლო ელექტრონულად გამოაქვეყნოს ინფორმაცია დეპოზიტების დაზღვევის შესახებ.
სააგენტოში არსებული ბანკის, მიკრობანკის ან მისი კლიენტის შესახებ კონფიდენციალური ინფორმაცია შეიძლება გადაეცეს მხოლოდ საქართველოს ეროვნულ ბანკს, შესაბამის ბანკს, მიკრობანკს — აგენტ ბანკს — და ფინანსური სტაბილურობის უწყებათაშორის კომიტეტს; სხვა პირს ასეთი ინფორმაცია გადაეცემა მხოლოდ სასამართლოს შესაბამისი გადაწყვეტილების საფუძველზე. სააგენტოს თანამშრომლებს არ აქვთ უფლება, გაავრცელონ ან პირადი სარგებლობისთვის გამოიყენონ კონფიდენციალური ინფორმაცია — ეს დაცვა თქვენი საბანკო მონაცემების უსაფრთხოების გარანტიაა.