საქართველოს ეროვნული ბანკი ქვეყნის ცენტრალური ბანკია და ამავდროულად საფინანსო სექტორის ცენტრალური ზედამხედველი ორგანო. „ეროვნული ბანკის შესახებ“ საქართველოს ორგანული კანონი მას ანიჭებს სრულ უფლებამოსილებას, ზედამხედველობა გაუწიოს საბანკო და არასაბანკო ფინანსური ბაზრის ყველა ძირითად მონაწილეს — კომერციული ბანკებიდან ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერებამდე. ამ გვერდზე დეტალურად განვმარტავთ, რა სტატუსი და ამოცანები აქვს ეროვნულ ბანკს, რას ნიშნავს მისი დამოუკიდებლობა, ვის უწევს იგი ზედამხედველობას, რომელი უფლებამოსილებებითა და ღონისძიებებით სარგებლობს და როგორ შეიძლება მისი გადაწყვეტილებების გასაჩივრება სასამართლოში.
ეროვნული ბანკის სტატუსი, ამოცანები და დამოუკიდებლობა
ეროვნული ბანკი საქართველოს ცენტრალური ბანკი, ბანკთა ბანკი, მთავრობის ბანკირი და ფისკალური აგენტია. იგი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია, რომელსაც აფუძნებს საქართველოს უმაღლესი წარმომადგენლობითი ორგანო, ხოლო მისი ადგილსამყოფელი ქალაქი თბილისია. ეროვნული ბანკის ძირითადი ამოცანა ფასების სტაბილურობის უზრუნველყოფაა. ამავდროულად, თუ ეს არ შეუქმნის საფრთხეს ძირითად ამოცანას, ბანკმა უნდა უზრუნველყოს საფინანსო სისტემის სტაბილურობა და გამჭვირვალობა და ხელი შეუწყოს ქვეყანაში მდგრად ეკონომიკურ ზრდას. საფინანსო სექტორის ზედამხედველობა ეროვნული ბანკის პირდაპირი ფუნქციაა და მასთან ერთად ბანკი ახორციელებს ფულად-საკრედიტო და სავალუტო პოლიტიკას, ფულის ნიშნების ემისიას, ოფიციალური საერთაშორისო რეზერვების მართვას, საგადახდო სისტემის უსაფრთხო ფუნქციონირების ხელშეწყობას, კომერციული ბანკის რეზოლუციას და მონაწილეობას კრიზისული სიტუაციებისთვის მომზადებასა და კრიზისის მართვაში.
ეროვნული ბანკი თავის საქმიანობაში დამოუკიდებელია: საკანონმდებლო, აღმასრულებელ და სხვა ორგანოებს უფლება არ აქვთ ჩაერიონ მის საქმიანობაში ან მონიტორინგი განახორციელონ, გარდა კონსტიტუციითა და ამ კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. ბანკი ეკონომიკურადაც დამოუკიდებელია და ყველა ხარჯს საკუთარი სახსრებით უზრუნველყოფს. სახელმწიფო პასუხს არ აგებს ეროვნული ბანკის ვალდებულებებზე, და ეროვნული ბანკიც პასუხს არ აგებს სახელმწიფოს ვალდებულებებზე, გარდა კანონით გათვალისწინებული შემთხვევებისა. ეს გარანტია ზედამხედველობის პოლიტიკური დამოუკიდებლობის საფუძველია.
ზედამხედველობის მიზნები და კონკურენციის დაცვა
ზედამხედველობის თვალსაზრისით ეროვნული ბანკის ამოცანაა საფინანსო სექტორის ფინანსური მდგრადობისა და გამჭვირვალობის ხელშეწყობა და მომხმარებელთა და ინვესტორთა უფლებების დაცვა. ამ ამოცანის შესასრულებლად ბანკი ხელს უწყობს საფინანსო სისტემის სტაბილურ და ეფექტიან ფუნქციონირებას, კონკურენტუნარიანი გარემოს ჩამოყალიფებას, სისტემური რისკის კონტროლს და პოტენციური რისკების შემცირებას.
ზედამხედველობის ფარგლებში ეროვნული ბანკი ასევე უზრუნველყოფს „კონკურენციის შესახებ“ საქართველოს კანონით დადგენილი მოთხოვნების შესრულებას საკუთარ სფეროში. იგი განიხილავს საფინანსო სექტორის წარმომადგენლის, სესხის გამცემი სუბიექტის ან საკრედიტო საინფორმაციო ბიუროს მიერ კონკურენციის შესაძლო დარღვევის თაობაზე საჩივარს და კონცენტრაციის თაობაზე შეტყობინებას. კონკურენციის დარღვევის დადგენისას ბანკი დამრღვევს ფულად ჯარიმას დააკისრებს და მასთან ერთად შეიძლება გამოიყენოს სხვა სანქცია ან საზედამხედველო ზომა. კონკურენციის მოთხოვნების უზრუნველსაყოფად ეროვნულ ბანკს უფლება აქვს უპირატესობა მიანიჭოს ფინანსური სტაბილურობის უზრუნველყოფას.
ვის უწევს ეროვნული ბანკი ზედამხედველობას
კანონი ეროვნულ ბანკს სრულ უფლებამოსილებას ანიჭებს, ზედამხედველობა გაუწიოს საფინანსო ბაზრის ფართო სპექტრს:
- საბანკო სექტორი — კომერციული ბანკები, მიკრობანკები, საბანკო ჯგუფები და არასაბანკო სადეპოზიტო დაწესებულებები;
- სესხის გაცემის სფერო — მიკროსაფინანსო ორგანიზაციები და სესხის გამცემი სუბიექტები;
- ფასიანი ქაღალდების ბაზარი — დამოუკიდებელი რეგისტრატორები, საბროკერო კომპანიები (სადაზღვევო ბროკერების გარდა), საფონდო ბირჟა, ცენტრალური და სპეციალიზებული დეპოზიტარები, აქტივების მმართველი კომპანიები, საინვესტიციო ფონდები და ავტორიზებული სეკიურიტიზაციის სპეციალური მიზნობრივი ერთეულები;
- გადახდების სფერო — საგადახდო სისტემის ოპერატორები და საგადახდო მომსახურების პროვაიდერები;
- სხვა სუბიექტები — ანგარიშვალდებული საწარმოები, საპენსიო ფონდი, ვალუტის გადამცვლელი პუნქტები, საკრედიტო საინფორმაციო ბიურო და ვირტუალური აქტივის მომსახურების პროვაიდერები.
კანონმდებლობით გათვალისწინებული საფუძვლების გარდა, ეროვნული ბანკი უარს იტყვის ამ სუბიექტად რეგისტრაციაზე, ლიცენზირებაზე, ავტორიზაციაზე, აღიარებაზე ან მნიშვნელოვანი წილის შეძენაზე, თუ: ეს შეიძლება საფრთხეს უქმნიდეს საფინანსო სექტორის სტაბილურობას; იწვევდეს საერთაშორისო ორგანიზაციის გადაწყვეტილებით ან რეკომენდაციით გათვალისწინებული მოთხოვნის დარღვევას; გამოიწვევდეს საქართველოსა და უცხო ქვეყანას შორის შეთანხმების დარღვევას; დაინტერესებულმა პირმა ბანკის მოთხოვნისას არ წარუდგინა სრულყოფილი ინფორმაცია საქმიანობის დასაწყებად საჭირო თანხის წარმომავლობის შესახებ; პირი არღვევს სამეწარმეო, საბანკო ან საფინანსო კანონმდებლობას ან ატარებს სექტორისთვის სახიფათო სამეწარმეო პრაქტიკას; ან ჯგუფის მფლობელობის, მმართველობის ან საოპერაციო სტრუქტურა საკმარისად გამჭვირვალე არ არის და ეფექტიან ზედამხედველობას აფერხებს.

